Avukat Ali Mert Karakılçık
GİRİŞ
Anonim şirketler hukukunda pay sahiplerine tanınan bilgi alma ve inceleme hakkı, şirketin şeffaf, hesap verebilir ve güven esasına dayalı bir şekilde faaliyet göstermesini sağlayan temel ortaklık haklarından birini oluşturmaktadır. Bu hak, pay sahiplerinin şirkete yaptıkları yatırımların hukuki ve ekonomik sonuçlarını sağlıklı biçimde değerlendirebilmelerine, şirket yönetiminin icraatlarını denetleyebilmelerine ve paydan doğan idari ve mali nitelikteki haklarını etkin şekilde kullanabilmelerine hizmet etmektedir. Özellikle anonim şirketlerde mülkiyet ile yönetimin ayrıldığı yapılar dikkate alındığında, pay sahiplerinin bilgiye erişimi; yönetim kurulunun keyfi uygulamalarının önlenmesi, azınlık pay sahiplerinin korunması ve kurumsal yönetim ilkelerinin hayata geçirilmesi bakımından ayrı bir önem taşımaktadır. Bu çerçevede bilgi alma ve inceleme hakkı, yalnızca bireysel bir menfaat aracı değil, aynı zamanda anonim ortaklık düzeninin sağlıklı işleyişini teminat altına alan sistematik bir denetim mekanizması olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bilindiği üzere 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun anonim şirket pay sahiplerinin “Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı”nın düzenlendiği 437.maddesinde; “(2) Pay sahibi genel kurulda, yönetim kurulundan, şirketin işleri; denetçilerden denetimin yapılma şekli ve sonuçları hakkında bilgi isteyebilir. …Verilecek bilgiler, hesap verme ve dürüstlük ilkeleri bakımından özenli ve gerçeğe uygun olmalıdır. … (5) Bilgi alma veya inceleme istemleri cevapsız bırakılan, haksız olarak reddedilen, ertelenen ve bu fıkra anlamında bilgi alamayan pay sahibi, reddi izleyen on gün içinde, diğer hallerde de makul bir süre sonra şirketin merkezinin bulunduğu ASLİYE TİCARET MAHKEMESİNE BAŞVURABİLİR. Başvuru basit yargılama usulüne göre incelenir. Mahkeme kararı, bilginin genel kurul dışında verilmesi talimatını ve bunun şeklini de içerebilir. Mahkeme kararı kesindir. (6) Bilgi alma ve inceleme hakkı, esas sözleşmeyle ve şirket organlarından birinin kararıyla kaldırılamaz ve sınırlandırılamaz.” şeklinde düzenleme mevcuttur. Bu kapsamda ilgili düzenleme gereği anonim şirketlerde pay sahiplerinin, şirket nezdindeki sermayelerinden ve pay oranlarından bağımsız olarak, şirkete yaptıkları yatırımla ilgili doğru kararı verebilmeleri için şirketin ekonomik durumu ve faaliyetleriyle ilgili bilgi alma ve inceleme hakkı bulunmaktadır. Nitekim pay sahibinin, paydan doğan idari ve mali nitelikteki haklarını etkin şekilde kullanması, şirket iş ve işlemlerinden ve şirketin mali durumundan tam bir bilgi sahibi olmasına bağlıdır (Prof.Dr.Oğuz İMREGÜN, Anonim Ortaklıklar, 4.Baskı, İstanbul 1989, s.306). Bu önemi gözeten kanun koyucu, pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkını, TTK.m.553’te yer alan yönetim kurulu üyelerine sorumluluk davası açma hakkından bağımsız biçimde düzenlemiştir (Prof.Dr.Rıza AYHAN/Prof.Dr.Hayrettin ÇAĞLAR/Prof.Dr.Mehmet ÖZDAMAR, Şirketler Hukuku Genel Esaslar, 2.Baskı, s.440). Bu çerçevede bilgi alma hakkının konusuna, yönetim ve denetim faaliyetleri içinde olan tüm hususlar girer. Buna göre şirketin hukuki ve ticari ilişkileri de dahil olmak üzere şirketin bütün faaliyetleriyle ilgili hususlar, şirketin finansal tabloları, şirketin iş ve faaliyetleri, yönetim organizasyonu, yatırımları, çeşitli kişilerle ilişkileri, şirketin harcamaları, bilgi alma hakkının konusunu oluşturur. Diğer bir ifadeyle pay sahiplerinin, ortaklığın faaliyetleri ve içinde bulunduğu finansal ve ekonomik durum hakkında aydınlanma ihtiyacı ve yönetimin icraatları ile hesapların denetlenmesine ilişkin tüm hususlar ve faaliyet raporunun konusuna giren özellikle mevcut ve geleceğe yönelik olarak personel politikası, yapısal ve organizasyon değişikliklerine ilişkin işletme stratejisi, araştırma ve geliştirme konuları bilgi alma hakkının kapsamında girer. Ayrıca yönetim kurulu üyelerine ödenmesi öngörülen ikramiye ve kazancın toplam miktarı hakkında da bilgi talebinde bulunulabilir (Prof.Dr.Hasan PULAŞLI, Şirketler Hukuku Şerhi, Cilt-II, 3.Baskı, Ankara 2018, s.1935).
Bu genel normatif çerçeve doğrultusunda konunun kapsamının somutlaştırılması gerekmektedir.
Yargıtay uygulaması ve doktrinde ifade edildiği üzere anonim şirketlerde pay sahiplerinin bilgi alma hakkı, geçerli bir genel kurulun varlığı için önem arz eder (Prof.Dr.Hasan PULAŞLI, Şirketler Hukuku Şerhi, Cilt-II, 3.Baskı, Ankara 2018, s.1928). Bilgi alma hakkı, pay sahipliğinden kaynaklanan bir yetki olarak pay sahibinin haklarına ayrılmaz şekilde bağlı olduğundan paydan ayrı olarak devredilmesi de mümkün değildir. Bu kapsamda her pay sahibi, eşit işlem ilkesi gereği, şirket hakkında eşit olarak bilgi alma hakkına sahip olup bu hakkın kullanımı hiçbir şarta bağlanamaz, bu haktan vazgeçilemez, feragat edilemez (Prof.Dr.Ünal TEKİNALP, Sermaye Ortaklıklarının Yeni Hukuku, 5.Baskı, İstanbul 2020, s.381). Burada pay sahiplerinin bilgi alma ve inceleme haklarını kullanabilmesi için pay oranlarının ne olduğu da önemli değildir (Prof.Dr.Ünal TEKİNALP, Sermaye Ortaklıklarının Yeni Hukuku, 5.Baskı, İstanbul 2020, s.379 ; Doç.Dr.Raziye AKSU, Şirketler Hukuku, Ankara 2025, s.803). TTK.m.437/2 gereği şirket ortağının bilgi alma ve inceleme talebinin muhatabı ise yönetim kurulu üyeleridir (Prof.Dr.Ünal TEKİNALP, Sermaye Ortaklıklarının Yeni Hukuku, 5.Baskı, İstanbul 2020, s.377). Sonuç olarak TTK.m.438/1 gereği, bilgi alma ve inceleme hakkı genel kurul gündeminde yer almasa bile genel kurulda ileri sürülebilir. Nitekim bu hak, gündeme bağlılık ilkesinin bir istisnasıdır (Prof.Dr.Hasan PULAŞLI, Şirketler Hukuku Şerhi, Cilt-II, 3.Baskı, Ankara 2018, s.1951 ; Doç.Dr.Raziye AKSU, Şirketler Hukuku, Ankara 2025, s.804 ; Benzer yönde Yargıtay 11.Hd. 18.09.2013 T. 2012/17904 E. 2013/16034 K. ; Yargıtay 11.Hd. 10.06.2019 T. 2018/2748 E. 2019/4217 K. ; Yargıtay 11.Hd. 27.03.2017 T. 2015/13786 E. 2017/1806 K. ; Yargıtay 11.Hd. 03.10.2017 T. 2016/2461 E. 2017/4997 K.).
Bu tespitlerin doğal bir sonucu olarak, bilgi alma hakkının hukuki niteliği ve kullanımı ayrıca değerlendirilmelidir.
Önemi gereği tekraren belirtmek gerekir ki anonim şirketlerde pay sahiplerinin, paydan doğan idari ve mali nitelikteki haklarını etkin şekilde kullanması, şirket iş ve işlemlerinden haberdar olmalarına bağlıdır. Bunun önemini gözeten kanun koyucu anonim şirketlerde pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkını TTK.m.437’de düzenlemiştir (Prof.Dr.Rıza AYHAN/Prof.Dr.Hayrettin ÇAĞLAR/Prof.Dr.Mehmet ÖZDAMAR, Şirketler Hukuku Genel Esaslar, 2.Baskı, s.440). TTK.m.437/1’de yer alan düzenlemenin amacı pay sahiplerinin gerek önceki yılın gerekse içinde bulundukları yılın temel belgelerini (yani finansal tablolarını ve gelir tablosunu) mukayeseli olarak incelemelerine olanak sağlamak ve onların şirketin gidişatı hakkında fikir sahibi olmasını temin etmektir. TTK.m.437/1’de bilgi alma hakkının pasif yönü düzenlenmektedir. Bu hüküm çerçevesinde elde edilen bilgiler kural olarak yılda bir defa verilmektedir, geneldir ve geçmişe yöneliktir. Bu elde edilen bilgiler bu açıdan pay sahiplerini bireysel olarak tatmin etmekten uzaktır. Çünkü pay sahipleri, sadece geçmişe dönük bilgi almak yerine, şirketin işleri, yönetim kurulunun bu işler hakkındaki düşünceleri ve yönetim kurulunun denetlenme tarzı bakımından da bilgi edinmek isteyeceklerdir. Yeni duruma göre yolsuzluk, şirketin kötüye gidişi ve özellikle aciz halinin söz konusu olması hallerinde de pay sahipleri bilgi alma hakkını kullanabileceklerdir (Prof.Dr.Oruç Hami Şener, Ortaklıklar Hukuku Ders Kitabı, 4.Bası, s.518).
Bu noktada, düzenlemenin amacı ve sistematik yapısı birlikte ele alınmalıdır.
Bu nedenle kanun koyucu tarafından TTK.m.437/2 hükmü getirilmiş olup bu hükümde; “Pay sahibi genel kurulda, yönetim kurulundan, şirketin işleri; denetçilerden denetimin yapılma şekli ve sonuçları hakkında bilgi isteyebilir. Bilgi verme yükümü, 200.madde çerçevesinde şirketin bağlı şirketlerini de kapsar. Verilecek bilgiler, hesap verme ve dürüstlük ilkeleri bakımından özenli ve gerçeğe uygun olmalıdır. Pay sahiplerinden herhangi birine bu sıfatı dolayısıyla genel kurul dışında bir konuda bilgi verilmişse, diğer bir pay sahibinin istemde bulunması üzerine, aynı bilgi, gündemle ilgili olmasa da aynı kapsam ve ayrıntıda verilir. Bu hâlde yönetim kurulu bu maddenin üçüncü fıkrasına dayanamaz.” ifadesine yer verilerek pay sahiplerinin genel kurulda yönetim kurulundan şirketin işlerine ilişkin bilgi isteyebileceği ve şirket yönetim kurulunun da özenli ve gerçeğe uygun olarak pay sahiplerine bilgi vermekle yükümlü olduğu hüküm altına alınmıştır. Bu hükümde, “ŞİRKETİN İŞLERİ” kavramı geniş yorumlanmalıdır. Buna göre pay sahipleri sadece mali tablo ve raporlar hakkında değil, şirketin yönetimi, organizasyonu, işletme stratejisi, şirketin içinde bulunduğu genel ekonomik durum hakkında da bilgi talep edebilir (Prof.Dr.Oruç Hami ŞENER, Ortaklıklar Hukuku Ders Kitabı, 4.Bası, 2019, s.518).
Bu açıklamalar ışığında, bilgi alma hakkının içeriği daha ayrıntılı biçimde ortaya konulabilir.
Doktrinde de ifade edildiği üzere anonim şirketlerde Pay sahiplerinin bilgi alma ve inceleme hakkı TTK’da üç konuyu kapsayacak şekilde düzenlenmiştir. Bunlar; soru sormaya dayalı bilgi alma hakkı, anonim şirketin ticari defterlerinin ve yazışmalarının incelenmesi hakkı ve bilgi alma ve inceleme isteminin haksız olarak reddedilmesi halinde talep edilen bilgilerin mahkeme yoluyla elde edilme hakkı olup bu haklar niteliği itibariyle vazgeçilemez, feragat edilemez haklardandır. Bu haktan hukuken herhangi bir sözleşmeyle kullanılmasından feragat ve vazgeçme dahi mümkün değildir (Doç.Dr.Murat Can ATAKAN, Editör, Anonim Şirkette Pay Sahipliği Hakları, Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı, 2022, s.134).
Bu sınıflandırmanın ardından, hakkın sınırlarının belirlenmesi zorunlu hale gelmektedir.
Pay sahiplerinin bilgi alma hakkının sınırları TTK.m.437/3 hükmünde düzenlenmiştir. Bu ölçütler ortaklık sırrı veya korunması gereken diğer şirket menfaatleridir. Yönetim kurulunun hiç gerekçe göstermeden, talep edilen bilgilerin şirket sırrına girdiğini ileri sürüp, bilgi vermeyi reddetmesi yeterli değildir. Bu yoldaki iddianın kabul edilebilmesi için; a) Şirketin menfaatlerinin tehlikeye düştüğü somut bir şekilde ortaya konulmalı, b) İleri sürülen tehlikenin gerçekleşmesi de muhtemel olmalıdır (Prof.Dr.Hasan PULAŞLI, Şirketler Hukuku Genel Esaslar, 7. Baskı, 2021, s.587, 588; Prof.Dr.Hasan PULAŞLI, Şirketler Hukuku Şerhi, 3.Baskı, 2018, s.1942, 1943).
Sonuç itibarıyla anonim şirketlerde bilgi alma ve inceleme hakkı, pay sahiplerinin ortaklık ilişkisi içerisindeki konumlarını güçlendiren, şirket yönetiminin faaliyetlerini hukuka uygunluk ve dürüstlük kuralı çerçevesinde denetime tabi tutan vazgeçilmez bir pay sahipliği hakkıdır. Bu hakkın etkin biçimde kullanılması, yalnızca pay sahiplerinin bireysel menfaatlerinin korunmasını değil; aynı zamanda anonim şirketin kurumsal yapısının şeffaflaşmasını, yönetim kurulunun hesap verebilirliğinin sağlanmasını ve şirket içi menfaat dengesinin korunmasını da temin etmektedir. Kanun koyucunun bilgi alma ve inceleme hakkını emredici nitelikte düzenlemesi ve bu hakkın esas sözleşme veya şirket organlarının kararlarıyla sınırlandırılamayacağını açıkça hüküm altına alması da bu önemin doğal bir sonucudur. Bu nedenle uygulamada bilgi alma ve inceleme taleplerine getirilen sınırlamalar dar yorumlanmalı; şirket sırrı ve meşru menfaat kavramları, yönetimin keyfi müdahalelerine imkân vermeyecek şekilde somut ve ölçülü biçimde değerlendirilmelidir. Böylelikle bilgi alma ve inceleme hakkı, anonim şirketler hukukunda hem pay sahiplerinin korunması hem de kurumsal yönetim ilkelerinin güçlendirilmesi bakımından işlevsel ve etkin bir araç olma niteliğini sürdürecektir.