Avukat Ali Mert Karakılçık
Anonim şirketlerde pay sahiplerinin bilgi alma ve inceleme hakkı, şirket yönetiminin şeffaflığını ve hesap verebilirliğini sağlayan temel pay sahipliği haklarından biridir. Türk Ticaret Kanunu’nun 437.maddesinde düzenlenen bu hak, şirket yönetiminin takdirine bırakılmış sınırsız bir yetkiyle sınırlandırılamayacağı gibi, pay sahiplerinin talepleri de soyut ticari sır iddialarıyla reddedilemez. Bunun yanında yönetim kurulunun bilgi verme yükümlülüğü, yalnızca soruların şeklen cevaplandırılmasından ibaret olmayıp verilen bilgilerin özenli, gerçeğe uygun, yeterli ve denetlenebilir olmasını da gerektirmektedir. Bu çalışmada, bilgi alma hakkının ticari sır gerekçesiyle sınırlandırılmasının hukuki şartları ile yönetim kurulunun bilgi verme yükümlülüğünün kapsamı, doktrin görüşleri ve yargı kararları çerçevesinde incelenecektir.
Pay Sahibinin Bilgi Alma Hakkı Soyut Ticari Sır İddialarıyla Sınırlandırılamaz
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 437/3.maddesi uyarınca pay sahibinin bilgi alma hakkının sınırları, şirket sırlarının açıklanması veya korunması gereken diğer şirket menfaatlerinin tehlikeye girmesi ihtimaliyle belirlenmiştir. Kanun koyucu, bilgi alma hakkının sınırlandırılmasını yönetim kurulunun sınırsız takdirine bırakmamış, bilgi vermekten kaçınılabilmesini belirli ve objektif sebeplerin varlığına bağlamıştır.
Bu kapsamda yönetim kurulunun, pay sahibinin talep ettiği bilgi ve belgelerin ticari sır niteliğinde olduğunu ileri sürmesi, tek başına bilgi alma talebinin reddedilmesi için yeterli değildir. Talep edilen bilginin neden şirket sırrı oluşturduğu veya açıklanmasının hangi somut şirket menfaatini ne şekilde tehlikeye düşüreceği ortaya konulmalıdır. Aksi hâlde ticari sır kavramının geniş ve soyut biçimde yorumlanması, TTK.m.437 ile güvence altına alınan bilgi alma hakkının fiilen kullanılamaz hâle gelmesine neden olacaktır.
Nitekim doktrinde de pay sahiplerinin bilgi alma hakkının sınırları TTK.m.437/3 hükmünde düzenlenmiştir. Bu ölçütler ortaklık sırrı veya korunması gereken diğer şirket menfaatleridir. Yönetim kurulunun hiç gerekçe göstermeden, talep edilen bilgilerin şirket sırrına girdiğini ileri sürüp, bilgi vermeyi reddetmesi yeterli değildir. Bu yoldaki iddianın kabul edilebilmesi için; a) Şirketin menfaatlerinin tehlikeye düştüğü somut bir şekilde ortaya konulmalı, b) İleri sürülen tehlikenin gerçekleşmesi de muhtemel olmalıdır (Prof.Dr.Hasan PULAŞLI, Şirketler Hukuku Genel Esaslar, 7. Baskı, 2021, s.587, 588; Prof.Dr.Hasan PULAŞLI, Şirketler Hukuku Şerhi, 3.Baskı, 2018, s.1942, 1943). Bir hususun ticari sır olduğunu iddia eden kişi veya organın ise bu iddiasını ispat etmesi gerekir (Doç.Dr.Arslan KAYA, Anonim Ortaklıklarda Pay Sahibinin Bilgi Alma Hakkı, 2001, s.264).
Dolayısıyla bilgi alma hakkının ticari sır gerekçesiyle sınırlandırılabilmesi için şirketin yalnızca genel nitelikte açıklamalar yapması yeterli olmayıp bilgi verilmesi hâlinde ortaya çıkabilecek tehlikenin somutlaştırılması gerekmektedir. Şirketin ticari ilişkileri, finansal durumu veya yönetim faaliyetleri hakkında talep edilen her bilginin kendiliğinden ticari sır niteliğinde kabul edilmesi mümkün değildir. Özellikle şirketin gelir ve giderleri, mali işlemleri ve yönetim faaliyetleri hakkında bilgi edinilmesi, pay sahiplerinin ortaklık haklarını bilinçli biçimde kullanabilmeleri bakımından önem taşımaktadır.
Nitekim Antalya 4.Asliye Ticaret Mahkemesinin 14.11.2019 Tarihli 2019/224 Esas 2019/735 Karar Sayılı Kararında da benzer hususlar vurgulanmıştır; “…Ertelenen genel kurul sonrası yeniden gönderilen davette genel kurul öncesi bilgi ve belgelerin şirket merkezinde hazır olduğu bildirilmiş, şirket merkezi olan […] ya gidildiğinde ise ilk genel kurul davet ekinde olan özet belgeler dışında yeni hiçbir belge verilmediğini, teslim tesellüm belgesi ile bu durumun tespit edildiğini, […] tarihli olağan genel kurul ile ertelenen genel kurulun gerçekleştirildiğini, bu kere gerek genel kurul öncesi ve sonrası gönderilen ihtarlar ile gerekse […] tarihli genel kurul tutanağı ile ibraz ve talep eden bilgiler verilmediği için yeniden erteleme istendiği halde talebin haksız olarak red edildiğini, bu erteleme taleplerinin haksız reddedildilmesi nedeni ile genel kurul kararının iptali yönünde dava açma haklarını saklı tuttuklarını, …istenen bilgilerin ısrarla verilmediğini ve açıkça hissedarlardan saklandığını, şirkete ait finansal bilgilerin verilmesinin şirket sırrını ifşa olacağı iddiasında bulunan ve oylama ile talebi ret eden […] AİLESİNİN ÜYELERİNİN İYİ NİYETLİ OLMADIĞINI… davacıların şirketin gelir-gider ve işleyişine ilişkin bilgi alma ve inceleme hakkının, pay sahibi olmakla yasal olduğu, dilekçede incelenmesi istenilen belgelerin TİCARİ SIR NİTELİĞİNDE OLMADIĞI, DAVACILARIN AYNI SEKTÖRDE İŞ YAPAN BAŞKA BİR ŞİRKETİN YÖNETİMİNDE OLMALARININ SÖZKONUSU ŞİRKETTEKİ BİLGİ ALMA VE İNCELEME HAKLARINI KULLANAMAYACAKLARI ANLAMINA GELEMEYECEĞİ gerekçesi ile davacıların taleplerinin kabulüne karar vermek gerekmiştir.”
Bu karar kapsamında özellikle dikkat çeken husus, pay sahibinin aynı sektörde faaliyet gösteren başka bir şirketin yönetiminde bulunmasının, tek başına bilgi alma ve inceleme hakkının sınırlandırılmasını haklı kılmayacağı yönündeki değerlendirmedir. Pay sahibinin diğer ticari faaliyetleri, somut bir menfaat tehlikesi ortaya konulmadıkça kanundan doğan bilgi alma hakkının ortadan kaldırılması için yeterli kabul edilemez.
İstanbul 8.Asliye Ticaret Mahkemesinin 12.12.2024 Tarihli 2024/225 Esas 2024/910 Karar Sayılı Kararında; “…Sır saklamaya ilişkin menfaat şirket açısından açık ve somut biçimde haklı ve maddi anlamda da bir temele sahip olmalıdır”, “Bilgi alma talebi keyfi olarak reddedilemez. Red sebebi mutlaka ciddi ve somut anlamda gerekçelendirilmeli, red olgusu somut verilerle desteklenmeli ve tüm bunlar açıklanmalıdır.”, “Şirket bilgi açıklama suretiyle asla zarara uğratılamaz; tereddüt ve şüphe halinde ret yönünde karar verilmelidir.” ve “Bilgi vermekten kaçınma hakkı yönetime asla hakikat olmayan şeyi söyleme hakkı vermez.” şeklinde sıralanmıştır. DAVALI TARAFÇA SÖZ KONUSU KAYITLARIN İNCELENMESİNİN ŞİRKET SIRRI YA DA KORUNMASI GEREKEN DİĞER ŞİRKET MENFAATLERİ NİTELİĞİNDE OLDUĞU YÖNÜNDE HERHANGİ BİR DELİL SUNULMUŞ DEĞİLDİR. Yani bu bilgilerin neden ve nasıl şirket sırrı ihtiva ettiği açıklanmamıştır.”
Anılan kararlar birlikte değerlendirildiğinde, bilgi alma hakkının sınırlandırılmasında belirleyici olan hususun yönetim kurulunun sübjektif değerlendirmesi değil, talep edilen bilginin açıklanmasıyla şirket bakımından ortaya çıkabilecek somut tehlike olduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle ticari sır gerekçesiyle ileri sürülen ret sebeplerinin mahkeme tarafından denetlenebilir olması ve şirketin korunmaya değer menfaatleriyle ilişkilendirilmesi gerekmektedir.
Yönetim Kurulunun Bilgi Verme Yükümlülüğü Özenli, Gerçeğe Uygun ve Hesap Verilebilir Nitelikte Olmalıdır
Pay sahibinin bilgi alma hakkının etkin biçimde kullanılabilmesi, yalnızca yönetim kurulunun soruları cevaplandırmasına değil, verilen cevapların içerik bakımından yeterli ve gerçeğe uygun olmasına da bağlıdır. Nitekim TTK.m.437/2 uyarınca pay sahibine verilecek bilgilerin hesap verme ve dürüstlük ilkeleri bakımından özenli ve gerçeğe uygun olması zorunludur.
Bu düzenleme karşısında yönetim kurulunun bilgi verme yükümlülüğü, pay sahibinin sorularına herhangi bir cevap verilmesiyle yerine getirilmiş sayılamaz. Verilen cevapların soruyla doğrudan ilgili olması, talep edilen hususları açıklaması ve pay sahibinin şirket faaliyetlerini değerlendirmesine imkân sağlayacak yeterlilikte bulunması gerekmektedir. Soruların ilgisiz açıklamalarla geçiştirilmesi, eksik veya yanıltıcı bilgiler verilmesi yahut bilgi alma talebinin yalnızca şeklen karşılanması, kanunun aradığı bilgi verme yükümlülüğünün gereği gibi yerine getirildiği anlamına gelmez.
Maddenin gerekçesi incelendiğinde “özenli” kavramının sorunun karşılığı niteliğini taşıyan ve baştan savma olmayan anlamında olduğu; “gerçeğe uygun” kavramının ise gerçeği yansıtan, aldatıcı olmayan bilgiler anlamında olduğu; “hesap verme ilkesine uygun olma” kavramının ise hesap verme konumunda olan Yönetim Kurulu üyelerinin sorulan sorulara kapsamlı ve belgelere dayanan somut bilgiler anlamında olduğu anlaşılmaktadır.
Burada gerek şekli bakımdan gerekse talepte bulunan pay sahiplerinin aklında herhangi bir tereddüte meydan vermeyecek bir şekilde bilgi alma hakkının kullandırılması ve verilecek bilginin azami özen ve dürüstlük ilkesi bakımından da açık ve yeterli olması amaçlanmıştır (Doç.Dr.Murat Can ATAKAN, Editör, Anonim Şirkette Pay Sahipliği Hakları, Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı, 2022, s.136).
Yukarıda belirttiğimiz gibi pay sahiplerinin anonim şirket ile ilgili sorularının cevapları yani verilecek bilgiler TTK.m.437/2 c. 3 uyarınca “hesap verme ve dürüstlük ilkeleri bakımından özenli ve gerçeğe uygun olmalıdır.” Burada belirtilen dürüstlük ilkesi; cevapların doğru ve tam olması, soruya ciddi bir karşılık teşkil etmesi, amaca uygun, nesnel içerikli ve gerçeği yansıtıcı özellikler taşıması anlamına gelir. Hesap verilebilirlik ilkesi ise; sorumluluk bilinci içinde cevap verilmesi ve bunun Yönetim Kurulu’nun bir temel yükümlülüğü olduğu kastedilmektedir. İÇERİĞİ İTİBARİYLE ANLAMSIZ VE BAŞTAN SAVMA BİLGİLER CEVAP OLARAK KABUL EDİLEMEZ. Pay sahiplerine verilecek bilgiler ilgisiz konuları içermemeli, doğru olmalı ve aldatıcı olmamalıdır (Prof.Dr.Reha POROY/Prof.Dr.Ünal TEKİNALP/Prof. Dr. Ersin Çamoğlu, Ortaklıklar ve Kooperatif Hukuku, 13.Baskı, 2017, s.56 ; (Prof.Dr.Oruç Hami ŞENER, Ortaklıklar Hukuku Ders Kitabı, 4.Bası, 2019, s.519).
Bu kapsamda yönetim kurulunun bilgi verme yükümlülüğünün gereği gibi yerine getirilip getirilmediği değerlendirilirken yalnızca sorulara cevap verilip verilmediği değil, cevapların niteliği de incelenmelidir. Özellikle finansal işlemler, şirketin ticari ilişkileri, yönetim faaliyetleri ve ekonomik durumu hakkında yöneltilen sorulara verilen cevapların, somut ve gerektiğinde dayanak belgelerle desteklenebilir nitelikte olması önem taşımaktadır.
Nitekim İstanbul Anadolu 13.Asliye Ticaret Mahkemesinin 18.09.2024 Tarihli 2023/712 Esas 2024/594 Karar Sayılı Kararında da aynı hususlar vurgulanmıştır; “…Bilgi verme yükümü şirketin işlerini ve bağlı şirketleri ile hukukî ve ticarî ilişkilerini kapsar. Verilecek bilgi, hem özenli hem gerçek hem de hesap verme ilkelerine uygun olmalıdır. “Özenli”, baştan savma olmayan, sorunun karşılığı niteliğini taşıyan, ilgisiz konuları içermeyen anlamındadır. Gerçeğe uygunluk ile gerçeği aynen yansıtan doğru, yalan ve aldatıcı olmayan bilgi kastedilmiştir . “Hesap verme ilkesine uygun” kavramı, hesap verme konumunda bulunan bir kişinin hesap vereceği, yani sorumlu olduğu kişiye vermekle yükümlü olduğu kapsamlı, içerikli ve belgeli bilgiyi ifade eder.”
Bilgi alma hakkının etkin biçimde kullandırılması bakımından önem taşıyan bir diğer husus ise şirket tarafından bilgi verilmesine veya belgelerin incelenmesine izin verilmiş olmasının, bu hakkın fiilen kullandırıldığı anlamına gelmemesidir. Genel kurulda bilgi alma ve inceleme hakkının kullanılmasına ilişkin karar alınmasına rağmen pay sahibine yeterli bilgi verilmemesi, belgelerin incelemeye sunulmaması veya incelemenin fiilen engellenmesi hâlinde, bilgi alma hakkının gereği gibi kullandırıldığından söz edilemeyecektir.
Bursa 1.Asliye Ticaret Mahkemesinin 08.07.2020 Tarihli 2019/558 Esas 2020/412 Karar Sayılı Kararı da benzer yöndedir; “…Bilgi alma hakkı anonim şirketlerde hesap verilebilir ve şeffaf bir yönetim oluşturulması açısından çok önemlidir. Bu sebeple bilgi alma ve inceleme hakkı hem pay sahiplerinin hem de yönetim kurulu üyelerinin en temel haklarından biri olarak kabul edilir. Bu haklar vazgeçilmez, devredilemez ve kısıtlanamaz… “Pay sahibine çağdaş ölçülerle örtüşen ve kamuyu aydınlatma, kurumsal denetim ve dürüst hesap verme ilkelerine göre düzenlenmiş bulunan kapsamlı bir bilgi alma ve inceleme hakkı tanınmıştır.” …Somut olayda davacının bilgi alma hakkının şirket ve diğer ortak tarafından kabul gördüğü anlaşılmaktadır. Başlangıçta bazı sorunların çıktığından söz edilmişse de genel kurulda bu konuda açıkça karar alındığı görülmektedir. Fakat genel kurulda alınan kararın şeffaf ve etkili biçimde uygulandığını söylemek güçtür. Genel kurulda karar alınmış olması bilgi alma hakkının etkin biçimde kullandırıldığı anlamına gelmez. Keza bilgi alma hakkını kullanan ortağın istekleri şirket sırlarını içermiyorsa kısıtlama getirmek ve hangi konularda defterleri incelemek istediğini somutlaştırmasını beklemek haklı değildir. ÖZELLİKLE SOMUT OLAYDA OLDUĞU GİBİ AKRABALIK İLİŞKİLERİ BULUNAN İKİ ORTAKTAN İBARET BİR ŞİRKETTE ORTAĞIN BİLGİ ALMA HAKKININ SINIRLANDIRILMASI KABUL EDİLEMEZ. Netice itibariyle davalı şirket de davacının bilgi alma hakkını tanımış ancak etkin biçimde kullandırmamıştır.”
Bu kararın ortaya koyduğu temel ilke, bilgi alma ve inceleme hakkının yalnızca hukuken tanınmasının yeterli olmadığı, hakkın fiilen ve etkin biçimde kullandırılması gerektiğidir. Şirket yönetiminin bilgi alma talebini kabul etmesine rağmen inceleme imkânını fiilen sağlamaması veya soruları yeterli şekilde cevaplandırmaması, hakkın ihlali sonucunu doğurabilecektir.
Dolayısıyla yönetim kurulunun bilgi verme yükümlülüğü hem şekli hem de maddi bakımdan değerlendirilmelidir. Pay sahibinin sorularına verilen cevapların eksik, ilgisiz, baştan savma veya gerçeğe aykırı olması hâlinde, bilgi alma hakkının etkin biçimde kullanıldığı kabul edilemez. Böyle bir durumda pay sahibi, TTK.m.437/5 kapsamında mahkemeye başvurarak bilgi alma ve inceleme hakkının kullandırılmasını talep edebilir.
Sonuç
Anonim şirketlerde pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkının ticari sır gerekçesiyle sınırlandırılması, ancak TTK.m.437/3’te öngörülen şartların somut olayda gerçekleşmesi hâlinde mümkündür. Yönetim kurulunun talep edilen bilgi ve belgelerin ticari sır niteliğinde olduğunu soyut biçimde ileri sürmesi yeterli olmayıp açıklanması hâlinde hangi şirket menfaatinin ne şekilde tehlikeye düşeceğini somut gerekçelerle ortaya koyması gerekmektedir. Bunun yanında TTK.m.437/2 uyarınca yönetim kurulunun bilgi verme yükümlülüğü, yalnızca pay sahiplerinin sorularını şeklen cevaplandırmakla sınırlı değildir. Verilen bilgilerin özenli, gerçeğe uygun, yeterli, soruyla ilgili ve hesap verme ilkesine uygun olması zorunludur. Eksik, ilgisiz, yanıltıcı veya baştan savma cevaplarla bilgi alma hakkının kullandırıldığı kabul edilemeyeceği gibi, genel kurulda bilgi verilmesine karar alınmış olması da tek başına bu hakkın etkin biçimde kullanıldığını göstermez. Sonuç olarak, pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkının korunmasında esas olan, şirketin korunmaya değer menfaatleri ile pay sahiplerinin bilgi edinme hakkı arasında kanunun öngördüğü dengenin sağlanmasıdır. Bu denge gözetilirken ticari sır kavramının bilgi alma hakkını işlevsiz bırakacak şekilde geniş yorumlanmaması ve yönetim kurulunun bilgi verme yükümlülüğünü dürüstlük ve hesap verebilirlik ilkelerine uygun biçimde yerine getirmesi gerekmektedir.