Avukat Ali Mert Karakılçık
Mirasın hükmen reddi, mirasbırakanın ölümü tarihinde terekenin borca batık olması ve bu durumun kanunda öngörülen koşullar çerçevesinde belirlenmesi hâlinde mirasçıların mirası reddetmiş sayılmalarını sağlayan hukuki bir düzenlemedir. Türk Medeni Kanunu’nun 605/2.maddesi uyarınca, ölüm tarihinde mirasbırakanın ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmiş ise miras reddedilmiş sayılır. Bu düzenlemenin uygulanabilmesi bakımından temel mesele, mirasbırakanın ölüm tarihi itibarıyla mevcut malvarlığının borçlarını karşılamaya yeterli olup olmadığının belirlenmesidir.
Mirasbırakanın Ödemeden Aczinin Her Türlü Delille İspatlanabilmesi
Mirasın hükmen reddine ilişkin uyuşmazlıklarda, mirasbırakanın ödemeden aczinin yalnızca resmî belgelerle ispatlanabileceği yönünde bir sınırlama bulunmamaktadır. Önemli olan, mirasbırakanın ölüm tarihinde borçlarını karşılayabilecek yeterli malvarlığına sahip bulunmadığının dosya kapsamındaki delillerle ortaya konulmasıdır. Bu nedenle ispat faaliyetinde yalnızca belirli bir belge türüne bağlı kalınmamalı, terekenin gerçek mali durumunu ortaya koyabilecek bütün deliller birlikte değerlendirilmelidir.
Yargıtay uygulamasında da ifade edildiği üzere mirasbırakanın ödemeden aczinin resmi belgeyle ispatı zorunlu değildir. Zira mirasbırakanın ödemeden aczi her türlü delille ispatlanabilir (Yargıtay 2.Hukuk Dairesi Onursal Başkanı Ömer Uğur GENÇCAN, Türk Miras Hukukunda Mirasın Reddi, s.340 ; Yargıtay 2.Hd. 05.06.2008 T. 9294 E. 8049 K.). Bu çerçevede borca batıklık tanıkla da ispatlanabilir (Yargıtay 2.Hd. 05.07.2004 T. 8030 E. 8918 K. ; Yargıtay 2.Hd. 23.10.2007 T. 18978 E. 14151 K.).
Tanık beyanları özellikle mirasbırakanın ölümünden önceki ekonomik durumunun, ödeme güçlüğünün, malvarlığının ve borçlarını karşılayabilme imkânlarının ortaya konulması bakımından önem taşımaktadır. Bununla birlikte tanık anlatımlarının diğer mali kayıtlarla birlikte değerlendirilmesi, terekenin ölüm tarihi itibarıyla borca batık olup olmadığının daha sağlıklı biçimde belirlenmesine imkân sağlayacaktır.
Vergi Kayıtları ve İcra Dosyalarıyla Borca Batıklığın İspatı
Mirasbırakanın mali durumunun belirlenmesinde vergi kayıtları ve icra takip dosyaları da önemli delil niteliğindedir. Özellikle mirasbırakan hakkında başlatılmış icra takipleri, takip konusu borçların miktarı ve tahsilat durumu, terekenin pasifinin belirlenmesinde dikkate alınmalıdır. Bunun yanında vergi dairesi kayıtları, mirasbırakanın kamu borçlarının ve ekonomik faaliyetlerine ilişkin mali yükümlülüklerinin ortaya konulmasını sağlayabilir.
Yine terekenin borca batıklığı vergi dairesi kayıtlarıyla da ispat edilebilir (Yargıtay 2.Hd. 02.05.2002 T. 4975 E. 5721 K.). Yine terekenin borca batık olduğu icra dosyalarıyla da ispat edilebilir (Yargıtay 14.Hd. 18.01.2021 T. 2020/2722 E. 2021/12 K. ; Yargıtay 2.Hd. 12.07.2007 T. 11184 E. 11078 K.).
Ancak icra takiplerinin bulunması tek başına her durumda terekenin borca batık olduğunu göstermeyeceği gibi, mirasbırakan hakkında icra takibi bulunmaması da borca batıklığın mevcut olmadığı anlamına gelmez. Bu nedenle icra dosyalarında yer alan borç miktarları, ödemeler, haciz işlemleri ve varsa aciz belgeleri incelenerek ölüm tarihi itibarıyla mevcut borçların kapsamı belirlenmelidir.
Terekenin Aktif ve Pasifinin Eksiksiz Araştırılması
Mirasın hükmen reddi davalarında mahkemece yapılması gereken araştırmanın merkezinde, terekenin aktif ve pasifinin belirlenmesi bulunmaktadır. Terekenin yalnızca borçlarının veya yalnızca malvarlığı unsurlarının tespit edilmesi yeterli değildir. Her iki unsurun birlikte değerlendirilmesi ve mirasbırakanın ölüm tarihi itibarıyla ödeme gücünün ortaya konulması gerekmektedir. Zira bu davalarda terekenin borca batık olup olmadığı mirasbırakanın terekesinin aktif ve pasifinin tamamen bilinmesi ile mümkündür (Yargıtay 2.Hd. 20.12.2010 T. 8323 E. 21464 K.). Bu nedenle mirasbırakanın malvarlığı vergi dairesinden araştırılmalı, vergi borcunun ölüm tarihi itibariyle miktarı belirlenmelidir (Yargıtay 2.Hd. 21.04.2008 T. 6152 E. 5763 K. ; Yargıtay 14.Hd. 29.02.2016 T. 2015/13032 E. 2016/2450 K.).
Bu araştırmanın ölüm tarihi esas alınarak gerçekleştirilmesi özellikle önemlidir. Zira mirasın hükmen reddi bakımından belirleyici olan, mirasbırakanın ölümünden sonraki ekonomik gelişmeler değil, ölüm anında mevcut bulunan malvarlığı ve borçların durumudur. Dolayısıyla sonradan elde edilen kayıtlar ve belgeler de mümkün olduğu ölçüde ölüm tarihindeki mali durumu ortaya koyacak şekilde değerlendirilmelidir.
Kamu Kurumları ve Bankalar Nezdinde Yapılması Gereken Araştırmalar
Terekenin aktifinin eksiksiz belirlenebilmesi için mirasbırakan adına kayıtlı taşınır ve taşınmaz malların, banka hesaplarının, hak ve alacakların araştırılması gerekmektedir. Bu araştırma, mirasbırakanın malvarlığının bulunduğu düşünülen tek bir kurumla sınırlı tutulmamalı, ilgili kurum ve kuruluşlardan elde edilen bilgiler birlikte değerlendirilmelidir. Ayrıca mirasbırakanın malvarlığının bulunup bulunmadığı ilgili belediyeden (Yargıtay 14.Hd. 29.02.2016 T. 2015/13032 E. 2016/2450 K.), aracı bulunup bulunmadığı ilgili trafik tescil şube müdürlüğünden (Yargıtay 14.Hd. 29.02.2016 T. 2015/13032 E. 2016/2450 K.), taşınmazı olup olmadığı Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğünden (Yargıtay 8.Hd. 2014/7089 E. 2015/682 K.), mevduat hak ve alacağı olup olmadığı ilgili bankalardan (Yargıtay 8.Hd. 2014/7089 E. 2015/682 K.) araştırılmalıdır.
Bu kapsamda ilgili kurumlardan gelen cevapların yalnızca mirasbırakan adına malvarlığı kaydı bulunup bulunmadığı yönünden değil, tespit edilen malvarlığı unsurlarının ekonomik değeri bakımından da incelenmesi gerekir. Özellikle taşınmazların varlığının tespit edilmesi durumunda, bu taşınmazların gerçek değerlerinin ve tereke borçlarını karşılayabilecek nitelikte olup olmadıklarının değerlendirilmesi önem taşımaktadır.
Bu çerçevede mirasbırakana ait taşınmazların bulunduğu tespit edilmişse bu taşınmazların değerleri tespit edilip mirasbırakanın borcunu karşılayabilecek yeterlilikte olup olmadığı belirlenmelidir (Yargıtay 2.Hd. 08.02.2011 T. 21569 E. 1903 K. ; Yargıtay 2.Hd. 29.03.2010 T. 3278 E. 5944 K. ; Yargıtay 2.Hd. 11.01.2010 T. 19125 E. 187 K.).
Dolayısıyla mirasbırakan adına taşınmaz bulunması, tek başına terekenin borca batık olmadığı sonucunu doğurmaz. Taşınmazların değerleri ile tereke borçları karşılaştırılmalı, gerektiğinde bilirkişi incelemesi yaptırılarak terekenin gerçek mali durumu belirlenmelidir.
Delillerin Toplanması ve Mirasın Hükmen Reddine Karar Verilmesi
Mirasın hükmen reddi davalarında mahkemenin karar verebilmesi için tarafların ileri sürdükleri delillerin değerlendirilmesi ve uyuşmazlığın çözümü bakımından gerekli araştırmaların tamamlanması gerekir. Özellikle terekenin aktif ve pasifine ilişkin belirsizlikler giderilmeden, yalnızca sınırlı sayıdaki belgeye dayanılarak hüküm kurulması eksik inceleme riskini beraberinde getirecektir. Bu kapsamda mirasın hükmen reddi davalarında taraflara delillerini ibraz için mehil verilmeli, gösterilen deliller toplanarak sonuna göre karar verilmelidir (Yargıtay 2.Hd. 16.12.2010 T. 18496 E. 21292 K. ; Yargıtay 2.Hd. 21.01.2009 T. 13463 E. 362 K.).
Terekenin borca batıklığının belirlenmesi yanında, mirasçıların mirası kabul anlamına gelebilecek davranışlarının bulunup bulunmadığı da değerlendirilmelidir. Nitekim Türk Medeni Kanunu’nun 610.maddesi kapsamında mirasçının tereke işlerine olağan yönetimin gerektirdiği ölçünün dışında karışması, tereke mallarını gizlemesi veya kendisine mal etmesi gibi davranışlar, mirasın reddi bakımından hukuki sonuç doğurabilecek niteliktedir.
Dolayısıyla da davacı mirasçıların tereke mallarını sahiplendikleri belirlenememişse yukarıda sayılan koşullar da mevcutsa mirasın hükmen reddi davasının kabulüne karar verilmelidir (Yargıtay 2.Hd. 03.06.2013 T. 2012/20585 E. 2013/15152 K.).
Yargıtay 7.Hukuk Dairesi’nin Terekenin Borca Batıklığının Araştırılmasına İlişkin Kararı
Yargıtay 7.Hukuk Dairesi’nin aşağıda yer verilen kararında da mirasın hükmen reddi davalarında yapılması gereken araştırmanın kapsamı açıklanmış; mirasbırakanın malvarlığı ve borçlarının ilgili kurumlardan araştırılarak terekenin aktif ve pasifinin tereddüde yer bırakmayacak şekilde belirlenmesi gerektiği vurgulanmıştır.
Yargıtay 7.Hukuk Dairesi’nin 14.10.2021 Tarihli 2021/2912 Esas 2021/1923 Karar Sayılı ilamında da benzer hususlar vurgulanmıştır; “…Mirasın hükmen reddine ilişkin olarak açılan davalarda, terekenin açıkça borca batık olup olmadığının araştırılması gerekmektedir. İcra takibi sonunda aciz vesikası düzenlenmesi halinde terekenin borca batık olduğu kabul edilir. Aksi halde terekenin borca batık olup olmadığı, murisin malvarlığı bulunup bulunmadığının usulüne uygun olarak bankalar, trafik tescil müdürlüğü, vergi daireleri, belediyeler, tapu müdürlüğü v.b. kurum ve kuruluşlardan sorulması, murisin alacak ve borçları zabıta marifetiyle de araştırılarak aktif malvarlığı ile takibe konu borç miktarı göz önünde tutularak aktif ve pasifinin tereddüde neden olmayacak şekilde belirlenmesi gerekir.”
Anılan kararda ortaya konulan yaklaşım uyarınca, mirasın hükmen reddine ilişkin uyuşmazlıklarda yalnızca mirasbırakanın borçlu olduğunun belirlenmesi yeterli değildir. Borçların miktarı ile mirasbırakanın malvarlığı birlikte incelenmeli ve ölüm tarihinde terekenin borca batık olup olmadığı somut olarak ortaya konulmalıdır.
Sonuç
Mirasın hükmen reddi davalarında esas olan, mirasbırakanın ölüm tarihi itibarıyla terekenin borca batık olduğunun ortaya konulmasıdır. Bu hususun ispatı yalnızca resmî belgelere bağlı olmayıp tanık beyanları, vergi kayıtları, icra dosyaları, banka kayıtları ve ilgili kamu kurumlarından temin edilecek belgeler dâhil olmak üzere her türlü delilden yararlanılması mümkündür. Mahkemece terekenin aktif ve pasifi eksiksiz araştırılmalı, mevcut malvarlığının borçları karşılamaya yeterli olup olmadığı belirlenmeli ve mirasçıların mirası kabul anlamına gelebilecek davranışlarının bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir. Yapılan araştırma sonucunda mirasbırakanın ölüm tarihinde terekenin borca batık olduğu ve mirasın hükmen reddine engel bir durum bulunmadığı tespit edildiğinde, mirasın hükmen reddine karar verilmesi gerekmektedir.