Avukat Ali Mert Karakılçık
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 438/1.maddesinde; “Her pay sahibi, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olduğu takdirde ve bilgi alma veya inceleme hakkı daha önce kullanılmışsa, belirli olayların özel bir denetimle açıklığa kavuşturulmasını, gündemde yer almasa bile genel kuruldan isteyebilir.” hükmüne yer verilmiştir. Bu düzenlemeyle pay sahiplerine, bilgi alma ve inceleme hakkının yanında, belirli olayların açıklığa kavuşturulması amacıyla özel denetim isteme hakkı da tanınmıştır. Özel denetim isteme hakkı, niteliği itibarıyla bireysel ve vazgeçilmez bir pay sahipliği hakkıdır (Prof.Dr.Hasan PULAŞLI, Şirketler Hukuku Şerhi, Cilt-II, 3.Baskı, Ankara 2018, s.1630; Prof.Dr.Oruç Hami ŞENER, Ortaklıklar Hukuku, 4.Baskı, Ankara 2019, s.524; Doç.Dr.Raziye AKSU, Şirketler Hukuku, Ankara 2025, s.807).
Özel denetim isteme hakkının kullanılabilmesi için bilgi alma veya inceleme hakkının daha önce kullanılmış olması yeterli olup bu hakkın ayrıca mahkeme yoluyla ileri sürülmesi zorunlu değildir. Pay sahibinin genel kurulda bilgi talebinde bulunması ve bu talebin karşılanmaması halinde, belirli olayların özel denetim yoluyla açıklığa kavuşturulması istenebilir. Bilgi alma hakkına ilişkin bir davanın bulunması da özel denetim istemine ilişkin davanın görülmesine engel oluşturmaz (Prof.Dr.Reha POROY/Prof.Dr.Ünal TEKİNALP/Prof.Dr.Ersin ÇAMOĞLU, Ortaklıklar Hukuku-II, İstanbul 2023, s.70; Prof.Dr.Şafak NARBAY, Anonim Ortaklıkta Özel Denetim, İstanbul 2010, s.61; Prof.Dr.Arslan KAYA, Özel Denetim İsteme Hakkının Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı ile İlişkisi, BATİDER, 31/1, 2015, s.70 vd., s.82; Doç.Dr.Raziye AKSU, Şirketler Hukuku Ders Kitabı, Ankara 2025, s.808; Eda KURALAY ÖRKEN, Anonim Şirketlerde Özel Denetim İsteme Hakkı, Yüksek Lisans Tezi, Bursa 2022, s.55; Dr.Seda SEYMAN, Editör: Prof.Dr.Kemal ŞENOCAK, Şirketler Hukuku Şerhi, Cilt-II, s.3505-3506; Neslihan PELVAN, Anonim Şirketlerde Özel Denetim, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2020, s.209).
Doktrinde ayrıca TTK.m.439 kapsamında özel denetçi atanması talep edilirken TTK.m.438’deki şartların yeniden aranmasına gerek bulunmadığı yönünde bir görüş de savunulmaktadır. Prof.Dr.Arslan KAYA’ya göre TTK.m.439, genel kurulun özel denetim istemini reddetmesi halinde kullanılabilecek bağımsız bir azlık hakkı düzenlemektedir. Bu nedenle TTK.m.438’deki koşulların TTK.m.439 kapsamında ayrıca aranması, azlık hakkını gereksiz biçimde daraltacaktır. Bu görüşe göre mahkemeye başvuru bakımından genel kurulun özel denetim istemini reddetmesi, özel denetçi atanması bakımından ise TTK.m.439/2’deki koşulların gerçekleşmesi esas alınmalıdır (Prof.Dr.Arslan KAYA, “Özel Denetim İsteme Hakkının Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı ile İlişkisi”, BATİDER, 31/1, Mart 2015, s.16-17).
Yargı kararlarında da özel denetim davası açılmadan önce ayrıca bilgi alma davası açılmasının zorunlu olmadığı kabul edilmektedir. Nitekim İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14.Hukuk Dairesi’nin 10.09.2020 Tarihli 2019/321 Esas 2020/884 Karar sayılı kararında; “…TTK md.438 ile pay sahibinin özel denetçi talebinde bulunması için, pay sahipliği haklarının kullanılması için gereklilik ve bilgi alma ve inceleme hakkının kullanılmış olması şartları aranmaktadır. Uygulamada özel denetiminin yönetici ve denetçilerin sorumluluğuna hazırlık amacı taşıdığı, şirketin sevk ve idaresi konusunda amaca uygunluk ve yerindelik incelemesi niteliğinde olmadığı, organların takdir yetkilerinin incelenmesini içermediği, kuralsızlıkların açıklanması gerektiği, olayların açıklığa kavuşturulmasının amaçlandığı kabul edilmektedir. (Şirketler Hukuku Genel Esaslar, Hasan Pulaşlı, Ankara, 2016, s.516 vd). Özel denetçi atanması için bilgi alma ve inceleme hakkının daha önce kullanılmış olması gereklidir. PAY SAHİPLERİNİN BİLGİ ALMA HAKKINI GENEL KURULA YÖNELTMELERİ YETERLİ OLUP, BU HALDE GENEL KURUL KARARINA KARŞI AYRICA YARGI YOLUNA BAŞVURMALARI ARANMAMAKTADIR. (Şirketler Hukuku Genel Esaslar, Haşan Pulaşlı, Ankara, 2016, s.521). Özetle öncelikle her bir pay sahibi (azınlık olsun yahut olmasın, şirkete özel denetçi atanmasını talep edebilecektir. Ancak bu talebin genel kurulda reddi halinde azınlığa şirkette özel denetçi atanmasını mahkemeden talep etme hakkı TTK.nun 439’ncu maddesi ile verilmiştir.” şeklinde değerlendirme yapılmıştır.
İstanbul 13.Asliye Ticaret Mahkemesinin 02.12.2022 Tarihli 2021/647 Esas 2022/872 Karar sayılı kararında da aynı esas benimsenmiş ve özellikle bilgi alma hakkının aynı genel kurul toplantısında özel denetim isteminden önce kullanılmasının yeterli olduğu belirtilmiştir; *“…Kanun koyucu bilgi alma veya inceleme hakkının kullanılmış sayılması için dava açılmasını şart ve gerekli görmemiştir. Bununla birlikte Türk Ticaret Kanunu’nun 422. maddesinde tutanağın, aynı zamanda genel kurulda sorulan soruları, verilen cevapları içereceği düzenlenmiştir. Bu çerçevede genel kurul toplantı tutanağında pay sahibinin bilgi verme yükümlülerine sorular yönelttiği anlaşıldığı takdirde, bilgi alma hakkının kullanıldığı kabul edilmelidir. *BU NEDENLERLE BİLGİ ALMA VEYA İNCELEME HAKKININ DAHA ÖNCE KULLANILMIŞ OLMASI ŞARTI BAKIMINDAN, PAY SAHİBİNİN SADECE ORGANLARA BAŞVURARAK BİLGİ ALMA VEYA İNCELEME HAKKINI KULLANMASI YETERLİ OLUP, ÖZEL DENETÇİ ATANMASI TALEBİ İÇİN BİLGİ ALMA VEYA İNCELEME HAKKININ TÜRK TİCARET KANUNU’NUN 437/F.5’E GÖRE MAHKEMEYE BAŞVURU YOLUYLA KULLANILMASI ZORUNLULUĞU ARANMAMALIDIR …”
İstanbul 14.Asliye Ticaret Mahkemesinin 13.02.2020 Tarihli 2019/445 Esas 2020/147 Karar sayılı kararında ise; “…BİLGİ ALMA İSTEMİ GENEL KURULDA REDDEDİLEN PAY SAHİPLERİNİN (DAVACILARIN), ÖZEL DENETÇİ DAVASINDAN ÖNCE TTK M. 437/5 HÜKMÜNDE YER ALAN BİLGİ ALMA DAVASI İKAME ETMELERİNE DE GEREK BULUNMAMAKTADIR…” denilmek suretiyle aynı hukuki sonuca ulaşılmıştır.
İstanbul 7.Asliye Ticaret Mahkemesinin 23.05.2024 Tarihli 2023/204 Esas 2024/329 Karar sayılı kararında; “…Mahkemeden özel denetçi atanması isteminde bulunmanın şekli ve maddi koşulları bulunmaktadır. Şekli koşullar; a) bilgi alma ve inceleme hakkının daha önce kullanılmış olmalı; genel kurulda bu hakkın fiilen kullanılması, gündeme bağlılık kuralı olmasa da genel kurul toplantı tutanağına durumun geçirilmesi gerekir. AYRICA BİLGİ ALMA VE İNCELEME HAKKININ MAHKEME VASITASIYLA İCRA EDİLMESİNE GEREK YOKTUR… TTK m. 442’de özel denetim sonunda hazırlanacak raporla ilgili olarak, şirket menfaatinin korunmasına yönelik hükümler sevk edilmiştir. Özel denetçinin, şirket sırlarını koruyarak rapor vereceği, mahkemenin raporu şirkete tebliğ edeceği ve şirketin raporun açıklanmasının şirket sırlarını veya şirketin korunmaya değer diğer menfaatlerini zarara uğratıp uğratmayacağına ve bu sebeple istem sahiplerine sunulmamasına ilişkin istemi hakkında karar vereceği düzenlenmiştir. Bu açıdan meseleye bakıldığında, davacının, 31.01.2023 tarihli genel kurul toplantısında yönelttiği sorular ve açıklanmasını istediği hususlar bakımından özel denetçi tayin edilmesi halinde şirket menfaatinin zarar görmeyeceği, şirket sırları da korunarak davacı pay sahibinin bilgi alma ve inceleme hakkına üstünlük tanınabileceği kanaatine varıldığından TTK madde 439/2 şartının yerine getirilmiş olması nedeniyle açılan davanın kabulüne ve özel denetçi atanmasına karar vermek gerekmiş…” şeklinde hüküm kurulmuştur.
Son olarak İstanbul 14.Asliye Ticaret Mahkemesinin 26.09.2019 Tarihli 2018/1 Esas 2019/925 Karar sayılı kararında; “…işbu bilirkişi raporunda da yer verilen genel kurul toplantı tutanağında yer alan muhalefet şerhi uyarınca pay sahiplerine bilgi verilmemiştir; bu bakımdan pay sahipleri, özel denetçi davasının bir ön şartı olan bilgi alma hakkını da kullanmıştır. Bu noktada belirtilmelidir ki, BİLGİ ALMA İSTEMİ GENEL KURULDA REDDEDİLEN PAY SAHİPLERİNİN (DAVACILARIN), ÖZEL DENETÇİ DAVASINDAN ÖNCE TTK M. 437/5 HÜKMÜNDE YER ALAN BİLGİ ALMA DAVASI İKAME ETMELERİNE GEREK BULUNMAMAKTADIR. DİĞER BİR İFADEYLE BİLGİ ALMA DAVASI AÇILMASI, ÖZEL DENETÇİ DAVASI AÇILMASININ BİR ÖN ŞARTI DEĞİLDİR; ÖZEL DENETÇİ DAVASI AÇILMASININ ÖN ŞARTI, BİLGİ ALMA HAKKININ KULLANILMASIDIR VE BU DA, SOMUT UYUŞMAZLIKTA GERÇEKLEŞMİŞTİR (ÖZEL DENETÇİ DAVASI İKAME EDEBİLMEK İÇİN, BİLGİ ALMA DAVASININ İKAME EDİLMESİNİN GEREKMEDİĞİ YÖNÜNDE DETAYLI BİR İNCELEME İÇİN BKZ. KAYA, ARSLAN, “ÖZEL DENETİM İSTEME HAKKININ BİLGİ ALMA VE İNCELEME HAKKI İLE İLİŞKİSİ”, BATİDER, C. XXXI, S. 1, 2015, S. 61-83)…” ifadelerine yer verilmiştir.
Sonuç olarak anonim şirketlerde özel denetim isteme hakkının kullanılabilmesi için pay sahibinin öncelikle bilgi alma veya inceleme hakkını kullanmış olması yeterlidir. Bilgi alma talebinin genel kurulda karşılanmaması halinde ayrıca TTK.m.437/5 uyarınca dava açılması zorunlu değildir. Bununla birlikte özel denetim isteminin genel kurul tarafından reddedilmesi üzerine TTK.m.439 kapsamında mahkemeye başvurulabilmesi için kanunda öngörülen azlık koşullarının ve özel denetçi atanmasına ilişkin maddi şartların ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Bilgi alma hakkının mahkeme yoluyla kullanılmasını zorunlu tutan bir yorum ise özel denetim hakkının amacını ve etkinliğini önemli ölçüde zayıflatacaktır.