Avukat Ali Mert Karakılçık
Mirasın Reddinin Altsoya Etkisi ve Küçük Çocukların Mirasçılık Sıfatı
Türk Medeni Kanunu’nun 605.maddesi uyarınca yasal ve atanmış mirasçılar mirası reddedebilirler. Mirasın reddi, mirasçının mirasbırakanın ölümüyle kazandığı mirasçılık sıfatını geçmişe etkili olarak sona erdiren bir hukuki işlemdir. Mirasın reddedilmesiyle birlikte mirası reddeden kişi, mirasbırakanın ölümü tarihinde sağ değilmiş gibi değerlendirilmekte ve miras payı kanunda öngörülen esaslar çerçevesinde diğer hak sahiplerine geçmektedir.
Bilindiği üzere mirasçılık sıfatı, mirasın reddi ile birlikte mirasın açıldığı andan itibaren geçmişe etkili olarak son bulmaktadır (Y.2.HD. 20.09.2005 T. 7014 E. 12350 K.). Bu kapsamda mirasın reddi ile birlikte miras, mirası reddedenin altsoyu varsa onlara geçmektedir (Yargıtay 2.Hukuk Dairesi Başkanı Ömer Uğur GENÇCAN, Mirasın Reddi, s.410). Nitekim Türk Medeni Kanunu’nun 611.maddesi uyarınca yasal mirasçılardan birinin mirası reddetmesi hâlinde, onun payı miras açıldığı zaman kendisi sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçmektedir. Bu düzenleme gereğince, mirasbırakanın çocuğunun mirası reddetmesi durumunda, kural olarak onun altsoyu mirasçılık sıfatını kazanmaktadır. Altsoyun ergin olup olmaması mirasçılık sıfatının kazanılması bakımından herhangi bir farklılık yaratmamaktadır.
Bununla birlikte anne veya babanın mirası reddetmiş olması, velayeti altında bulunan küçük çocukların da mirası reddetmiş sayılmaları sonucunu doğurmamaktadır. Mirası reddeden kişinin altsoyunun bulunması hâlinde, çocuklar bakımından da mirasın reddine ilişkin işlemlerin ayrıca gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Özellikle mirasbırakanın borçlarının malvarlığından fazla olduğu durumlarda, küçük çocukların mirasçılık sıfatını kazanmalarının doğurabileceği hukuki sonuçların değerlendirilmesi önem taşımaktadır.
Küçük Çocuklar Adına Mirasın Reddedilmesi ve Temsil Kayyımı Atanması
Türk Medeni Kanunu’nun 335 ve devamı maddeleri uyarınca ergin olmayan çocuklar kural olarak anne ve babalarının velayeti altında bulunmaktadır. Velayet hakkı, anne ve babaya çocuklarını hukuki işlemlerde temsil etme yetkisi vermekle birlikte bu yetki sınırsız değildir. Özellikle anne veya babanın hukuki menfaati ile çocuğun hukuki menfaatinin çatıştığı durumlarda, çocuğun bağımsız şekilde temsil edilmesi gerekmektedir.
Mirasın reddi bakımından bu durum, anne veya babanın kendi adına mirası reddetmesi ve miras payının küçük çocuklarına geçmesi hâlinde önem kazanmaktadır. Zira mirası kendi adına reddeden anne veya babanın, aynı mirasın çocukları adına da reddedilmesi konusunda karar vermesi, somut olayın özelliklerine göre menfaat çatışmasına neden olabilmektedir.
Bu ihtimalde mirasın reddi davasıyla sınırlı olmak kaydıyla çocuklara temsil kayyımı atanması gerekmektedir (Prof.Dr.Mustafa DURAL – Prof.Dr.Turgut ÖZ, Miras Hukuku, 19.Baskı, İstanbul 2019, s.412). Nitekim mirasın reddi davalarında mirasın velayeten reddedilebilmesi için 18 yaşından küçük çocuklar için bir temsil kayyımı atanması lazımdır (Yargıtay 2.Hukuk Dairesi Başkanı Ömer Uğur GENÇCAN, Mirasın Reddi, s.327).
Temsil kayyımı atanmasının hukuki dayanağını Türk Medeni Kanunu’nun 426/2.maddesi oluşturmaktadır. Anılan düzenleme uyarınca, bir işte yasal temsilcinin menfaati ile küçüğün menfaati çatıştığında vesayet makamı tarafından ilgilinin isteği üzerine veya resen temsil kayyımı atanması gerekmektedir. Bu düzenlemenin amacı, küçüğün menfaatlerinin yasal temsilcinin kişisel menfaatlerinden bağımsız olarak korunmasını sağlamaktır.
Bu nedenle anne veya babanın kendi adına mirası reddetmesi sonucunda mirasçılık sıfatını kazanan küçük çocuklar bakımından, menfaat çatışmasının bulunduğu hâllerde öncelikle temsil kayyımı atanması sağlanmalı ve mirasın reddine ilişkin işlemler atanan kayyım aracılığıyla gerçekleştirilmelidir. Kayyımın temsil yetkisinin mirasın reddi işlemiyle sınırlı olarak belirlenmesi, çocuğun diğer hukuki işlemler bakımından anne ve babasının velayeti altında bulunmaya devam etmesine engel değildir.
Temsil Kayyımı Atanmasına İlişkin Yargıtay Uygulaması
Yargıtay uygulamasında da aynı görüş hakimdir. Zira Yargıtay 2.Hukuk Dairesi’nin 07.07.2010 tarihli 11519 Esas 13628 Karar sayılı kararında; “…Davacı … kendi adına asaleten, küçük çocukları …, … ve …’e velayeten mirası reddetmiştir. Annenin hukuki yararı ile küçüklerin Hukuki yararı çatışma içerisindedir. Mahkemece Medeni Kanununun 426/2. maddesi uyarınca küçükler için anne … dışında bir kayyım tayin ettirilmesinin sağlanarak, husumetin kayyıma yöneltilmesi, gösterdiği takdirde delilleri toplanıp sonucu uyarınca karar verilmesi gerekir. Açıklanan husus üzerinde durulmadan işin esasının incelenmesi usul ve yasaya aykırıdır.” şeklinde hüküm tesis edilmiştir (Aynı yönde karar: Y.2.HD. 09.03.2009 T. 9718 E. 4223 K. ; Y.2.HD. 25.06.2003 T. 7724 E. 9580 K. ; Y.2.HD. 30.04.2009 T. 3925 E. 8413 K. ; Y.2.HD. 07.02.2011 T. 11840 E. 1757 K. ; Y.2.HD. 23.01.2008 T. 4935 E. 405 K.).
Anılan kararda, anne tarafından hem kendi adına hem de küçük çocukları adına mirasın reddedilmesi durumunda ortaya çıkan menfaat çatışmasına dikkat çekilmiş ve çocukların bağımsız bir temsil kayyımı aracılığıyla temsil edilmesi gerektiği açıkça belirtilmiştir. Bu yaklaşım doğrultusunda, mirasın reddi işleminin küçük çocukların malvarlığı üzerindeki sonuçları dikkate alınarak, çocukların menfaatlerinin anne veya babanın kişisel tercihinden bağımsız biçimde değerlendirilmesi gerekmektedir. Özellikle mirası reddeden anne veya babanın aynı zamanda küçük çocukların yasal temsilcisi olduğu durumlarda, temsil kayyımı atanması usulünün göz ardı edilmesi yargılamanın usulüne uygun yürütülmesini engelleyebilecektir.
Küçük Çocuklar Adına Mirasın Reddi Başvurusunda İzlenecek Usul
Küçük çocuklar adına mirasın reddi işlemlerinde öncelikle mirasçılık sıfatının hangi nedenle kazanıldığının belirlenmesi gerekmektedir. Anne veya babanın mirası reddetmesi sonucunda çocukların mirasçı hâline geldiği durumlarda, mirası reddeden kişinin ret beyanı ve mirasçılık ilişkisi ortaya konulmalıdır.
Ardından anne veya babanın menfaati ile çocukların menfaati arasında çatışma bulunması hâlinde, Türk Medeni Kanunu’nun 426/2.maddesi uyarınca sulh hukuk mahkemesinden temsil kayyımı atanması talep edilmelidir. Temsil kayyımının görevi, küçük çocuğun mirasın reddine ilişkin işlemlerinde hukuki menfaatlerini korumak ve bu işlemleri çocuk adına yürütmektir.
Temsil kayyımının atanmasının ardından mirasın reddi beyanının, Türk Medeni Kanunu’nun 609.maddesi uyarınca mirasbırakanın son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesine yöneltilmesi gerekmektedir. Mirasın reddi beyanının kayıtsız ve şartsız olması zorunludur.
Bu aşamada mirasın reddi süresinin de ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir. Türk Medeni Kanunu’nun 606.maddesinde mirasın reddi için kural olarak üç aylık süre öngörülmüş olmakla birlikte, aynı Kanun’un 608.maddesinde ret hakkının sonraki mirasçılara geçmesi hâline ilişkin özel düzenlemeler bulunmaktadır. Bu nedenle anne veya babanın mirası reddetmesi sonucunda mirasçılık sıfatını kazanan çocuklar bakımından ret süresinin başlangıcı, somut olayın özellikleri ve mirasçılık sıfatının kazanılma şekli dikkate alınarak belirlenmelidir.
Temsil kayyımı atanmasına ilişkin işlemlerin yürütülmesi sırasında ret süresinin gözden kaçırılmaması, gerektiğinde Türk Medeni Kanunu’nun 615.maddesi kapsamında önemli sebeplerin varlığına dayanılarak ret süresinin uzatılması veya yeni süre verilmesinin talep edilmesi önem taşımaktadır.
Mirasın Reddi Beyanının Tespiti ve Tescilinde Görevli Mahkeme
Mirasın gerçek reddi, mirasçının kanunda öngörülen süre içerisinde mirası reddettiğine ilişkin irade beyanını yetkili sulh hukuk mahkemesine bildirmesiyle gerçekleştirilmektedir. Bu işlem bakımından mirasbırakanın terekesinin borca batık olduğunun ispatlanması zorunlu değildir. Mirasçının süresinde ve usulüne uygun şekilde mirası reddettiğine ilişkin beyanı esas alınmaktadır.
Son olarak Yargıtay uygulaması ve doktrinde de ifade edildiği üzere mirasın reddi beyanının tespiti ve tescili, HMK.m.382/2-c bendi gereği miras hukukunda çekişmesiz yargı işidir (Yargıtay 2.Hukuk Dairesi Başkanı Ömer Uğur GENÇCAN, Mirasın Reddi, Ankara 2024, s.318 ; Y.2.HD. 03.04.2013 T. 2012/17242 E. 2013/9245 K.).
Bu nedenle mirasın gerçek reddine ilişkin başvurular, kural olarak herhangi bir davalı gösterilmeksizin hasımsız şekilde gerçekleştirilmektedir. Mirasın reddi beyanının tespiti ve tescili bakımından mahkemenin incelemesi, ret beyanının kanunda öngörülen usule uygun olarak yapılıp yapılmadığı üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Yine Mirasın reddi davalarında görevli mahkeme sulh hukuk mahkemesidir (Y.14.HD. 01.02.2021 T. 2017/1987 E. 2021/458 K. ; Y.2.HD. 15.05.2013 T. 2012/21693 E. 2013/13793 K.).
Bununla birlikte mirasın gerçek reddi ile mirasın hükmen reddinin birbirinden ayrılması gerekmektedir. Mirasın gerçek reddine ilişkin tespit ve tescil işlemleri sulh hukuk mahkemesinin görev alanında bulunurken, mirasbırakanın ölüm tarihinde terekenin borca batık olduğunun ileri sürüldüğü mirasın hükmen reddi davalarında farklı görev ve yargılama usulleri söz konusu olmaktadır. Bu nedenle başvurunun hukuki niteliği belirlenmeden görevli mahkeme ve taraf teşkili konusunda değerlendirme yapılmamalıdır.
Sonuç
Mirasın reddi, mirasçılık sıfatını mirasın açıldığı andan itibaren geçmişe etkili olarak sona erdirmekte ve mirası reddeden kişinin payının kanunda öngörülen esaslar çerçevesinde altsoyuna geçmesine neden olmaktadır. Bu kapsamda anne veya babanın mirası reddetmesi sonucunda küçük çocukların mirasçı hâline gelmesi durumunda, çocukların mirası reddetmeleri bakımından ayrıca hukuki işlem yapılması gerekmektedir. Anne veya babanın hukuki menfaati ile küçük çocuğun menfaati arasında çatışma bulunması hâlinde, Türk Medeni Kanunu’nun 426/2.maddesi uyarınca temsil kayyımı atanması ve mirasın reddi işlemlerinin kayyım aracılığıyla gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Bu usul, küçük çocuğun malvarlığına ilişkin menfaatlerinin bağımsız biçimde korunmasını amaçlamaktadır.
Mirasın gerçek reddine ilişkin başvurular ise çekişmesiz yargı işi niteliğinde olup mirasbırakanın son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesinde hasımsız olarak gerçekleştirilmektedir. Başvuru sırasında mirasın reddi süresinin, temsil yetkisinin ve ret beyanının kanuni koşullara uygunluğunun değerlendirilmesi, işlemin hukuken geçerli şekilde tamamlanması bakımından önem taşımaktadır.