Avukat Ali Mert Karakılçık
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 241.maddesinde düzenlenen tefecilik suçuna ilişkin ceza yargılamalarında, mahkûmiyet hükmü kurulabilmesi için yalnızca taraflar arasında bir borç ilişkisinin bulunduğunun veya ödünç para verildiğinin ileri sürülmesi yeterli olmayıp, suçun maddi ve manevi unsurlarının her türlü makul şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delillerle ortaya konulması gerekmektedir. Özellikle kazanç elde etme amacıyla ödünç para verme fiilinin gerçekleşip gerçekleşmediği, taraflar arasındaki hukuki ilişkinin niteliği ve sanığın suçun kanuni tanımında öngörülen özel amaçla hareket edip etmediği ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Zira ceza sorumluluğu, yalnızca müştekinin iddialarına veya taraflar arasında mevcut bulunan ekonomik ilişkiye değil, suçun bütün unsurlarının hukuka uygun delillerle ispatlanmasına dayanmalıdır.
Bu çerçevede, tefecilik suçunun manevi unsurunu oluşturan kazanç elde etme amacının ispatı özel önem taşımaktadır. TCK.m.241’de suçun kazanç elde etmek amacıyla başkasına ödünç para verilmesi şeklinde tanımlanmış olması karşısında, failin yalnızca ödünç para verme iradesiyle hareket etmesi yeterli değildir. Bunun yanında ödünç verme işleminin kazanç sağlama amacıyla gerçekleştirildiğinin de ortaya konulması gerekmektedir. Dolayısıyla sanığın kazanç elde etme amacıyla hareket ettiği hususunda giderilemeyen şüphe bulunması hâlinde, suçun manevi unsurunun gerçekleştiği kabul edilemeyeceğinden mahkûmiyet hükmü kurulması mümkün değildir.
Nitekim doktrinde; “Kazanç elde etme” özel kastı yoksa örneğin ödünç verilmiş bir paranın geri ödenmesine kadar ki vadede paranın muhtemel değer kaybı tutarı kadar ek ödeme isteminde tefecilik suçu oluşmayacaktır. …Faildeki KAZANÇ ELDE ETME KASTI, ŞÜPHEYE YER VERMEYECEK BİÇİMDE İSPAT EDİLMİŞ OLMALIDIR. Yani faildeki kazanç elde etme kastı şüpheli ise, şüphe fail lehine yorumlanarak beraat kararı verilmelidir. Diyelim ki, failin elde etmeyi amaçladığı kazancın “haksız” olduğunu bilmesi de gerekir. … O halde bu suçun genel kastla işlenmesi yeterli değildir, ayrıca kazanç sağlamak amacıyla da işlenmiş olması aranır.” (Av. Erhan GÜNAY, Yargıtay Kararları Eşliğinde Tefecilik Suçu, 2. Baskı, Ankara 2014, s.57) şeklinde ifade edildiği üzere, kazanç elde etme özel kastının varlığı konusunda şüphe bulunması hâlinde, söz konusu şüphenin sanık lehine değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu yaklaşım, suçun manevi unsurunun varsayımlara dayanılarak kabul edilemeyeceğini ve kazanç elde etme amacının somut delillerle ortaya konulmasının zorunlu olduğunu göstermektedir.
TEFECİLİK SUÇUNDA MÜŞTEKİ BEYANININ DELİL DEĞERİ VE FAİZ KARŞILIĞINDA ÖDÜNÇ PARA VERİLDİĞİNİN İSPATI
Tefecilik suçuna ilişkin soruşturma ve kovuşturmalarda karşılaşılan önemli ispat sorunlarından biri, müştekinin faiz karşılığında ödünç para aldığı yönündeki beyanının, başka delillerle desteklenmeksizin mahkûmiyet hükmüne esas alınmasıdır. Oysa ceza muhakemesinde müşteki beyanı hukuken değerlendirilebilir bir delil olmakla birlikte, bu beyanın doğruluğu, tutarlılığı, olayın diğer delilleriyle uyumu ve sanığın savunması karşısındaki ispat gücü ayrıca incelenmelidir. Özellikle taraflar arasında ticari veya özel hukuk ilişkisinin bulunduğu durumlarda, müştekinin ödünç para aldığını ileri sürmesi, söz konusu paranın mutlaka kazanç elde etme amacıyla verildiğini ortaya koymamaktadır.
Bu nedenle ödünç para verme fiilinin gerçekleşip gerçekleşmediğinin belirlenmesinde, paranın hangi tarihte ve ne şekilde teslim edildiği, taraflar arasında hangi koşullarla anlaşma yapıldığı, ödünç verme işlemi karşılığında ekonomik menfaat kararlaştırılıp kararlaştırılmadığı ve mevcut belgelerin hangi hukuki ilişkiye dayandığı araştırılmalıdır. Özellikle senet veya bono düzenlenmiş olması, tek başına faiz karşılığında ödünç para verildiğini göstermediğinden, kıymetli evrakın düzenlenme nedeni ile taraflar arasındaki temel borç ilişkisinin açıklığa kavuşturulması gerekmektedir.
Nitekim doktrinde; “…vadesinde ödenmeyen bir borç dolayısıyla alacaklı isterse İİK hükümlerine göre kambiyo hukuku yoluyla icra takibinde bulunabilir, isterse borçlu ile anlaşarak borcun ödenmesini erteleyebilir ve bu işlem dolayısıyla ileri tarihli bir senet alabilir. Vade farkı olarak belirtilen faiz İİK.m.72 kapsamına uygun olup yasaldır. DOSYADA SADECE ÖDÜNÇ PARA ALDIĞINI BELİRTEN ŞAHSIN İFADESİ DIŞINDA FAİZ ALINIP VERİLDİĞİNE İLİŞKİN SOMUT BİR TESPİT BULUNMUYORSA, BELİRLİ BİR MİKTAR PARANIN BORÇ OLARAK VEYA BAŞKA BİR NEDENLE VERİLMİŞ OLMASI FAİZ TAHSİL EDİLDİĞİNİN KANITI OLARAK KABUL ETMEK MÜMKÜN DEĞİLDİR. BU DURUMDA FAİZ ALINDIĞI YÖNÜNDE HUKUKEN GEÇERLİ TESPİTLER OLMAKSIZIN SADECE İFADELERE DAYANILARAK TEFECİLİK FİİLİNİN OLUŞTUĞUNDAN SÖZ EDİLEMEZ.” (Av. Erhan GÜNAY, Yargıtay Kararları Eşliğinde Tefecilik Suçu, 2. Baskı, Ankara 2014, s.178) şeklindeki açıklamayla, ödünç para verildiği yönündeki iddiaların somut tespitlerle desteklenmesi gerektiği ifade edilmiştir.
Bununla birlikte, tefecilik suçunun oluşabilmesi için kazancın fiilen elde edilmiş olması zorunlu olmadığından, faiz tahsil edildiğine ilişkin delil bulunmaması tek başına suçun oluşmadığını göstermemektedir. Burada belirleyici olan, ödünç para verme fiilinin kazanç elde etme amacıyla gerçekleştirildiğinin ispatlanmasıdır. Dolayısıyla faiz ödemesine ilişkin somut delillerin bulunmaması, diğer delillerle birlikte değerlendirilmesi gereken önemli bir husus olmakla birlikte, tek başına beraat sonucunu doğuran mutlak bir koşul olarak kabul edilmemelidir.
SANIK SAVUNMASININ ARAŞTIRILMASI VE ALTERNATİF HUKUKİ İLİŞKİLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ
Tefecilik suçunda maddi gerçeğin ortaya çıkarılması bakımından sanığın savunmasının etkili biçimde araştırılması zorunludur. Özellikle sanığın, müşteki tarafından faiz karşılığında ödünç para verildiğinin delili olarak gösterilen senetlerin ticari ilişki, araç satışı, taşınmaz devri veya başka bir sözleşmesel işlem nedeniyle düzenlendiğini ileri sürmesi hâlinde, söz konusu savunmanın doğruluğu ilgili kayıt ve belgeler üzerinden incelenmelidir. Zira ceza yargılamasında mahkemenin görevi yalnızca iddia makamının ileri sürdüğü olayın gerçekleşip gerçekleşmediğini değerlendirmek değil, sanığın savunmasının ortaya koyduğu alternatif olay ihtimallerini de somut deliller çerçevesinde araştırmaktır.
Bu kapsamda, sanığın ticari ilişkiye dayalı savunmasını desteklemek üzere sunduğu sözleşme, fatura, ödeme belgesi, ticari kayıt veya diğer belgelerin incelenmemesi, suçlamanın dayandığı maddi olayın eksik değerlendirilmesine neden olabilecektir. Özellikle taraflar arasındaki alacağın hangi hukuki işlemden kaynaklandığı belirlenmeden, yalnızca senedin varlığına veya müştekinin faizle borç para aldığı yönündeki beyanına dayanılarak mahkûmiyet hükmü kurulması, maddi gerçeğin araştırılması ilkesiyle bağdaşmayacaktır.
Nitekim Yargıtay 11. Ceza Dairesi’nin 13.05.2002 tarihli, 3989/4106 sayılı kararına ilişkin olarak öğretide; “…Tefecilik iddiası ile savunmanın gerçeğin ortaya çıkarılması için özenle değerlendirilip sonuca varılmalıdır. 11.C.D., 13.05.2002-3989/4106 s.kararında da ifade edildiği üzere; “şikayetçinin sanıktan faizle borç para alarak karşılığında senet verildiğini iddia ettiği, sanığın ise senetlerin şikayetçiye sattığı arabalar karşılığında düzenlendiğini savunduğu ve buna ilişkin ….. ve ….. plaka sayılı araçların satışıyla ilgili olduğunu belirttiği ajanda sayfası fotokopisi ile komisyon faturası sunduğu anlaşılmakla, gerçeğin kuşkuya yer vermeyecek şekilde ortaya çıkarılması açısından, sözü edilen araçların şikayetçiye satışına ilişkin taraflar arasında düzenlenmiş sözleşme bulunup bulunmadığı ve devirlerinin yapılıp yapılmadığının gerektiğinde trafik kayıtları da incelenerek tespitinden sonra hukuki durumunun tayin ve takdiri yerine eksik soruşturmayla yazılı şekilde mahkumiyet hükmü kurulması” şeklindeki açıklamayla, sanığın ticari ilişkiye dayalı savunmasının araştırılmadan mahkûmiyet hükmü kurulmasının eksik inceleme oluşturduğu belirtilmiştir.
Bu yaklaşım, tefecilik suçuna ilişkin yargılamalarda özellikle önem taşımaktadır. Zira taraflar arasında mevcut bulunan bir borç veya alacak ilişkisinin hangi hukuki nedene dayandığı belirlenmeden, söz konusu ilişkinin tefecilik faaliyeti olarak nitelendirilmesi mümkün değildir. Bu nedenle mahkemenin, sanığın savunmasını destekleyen delilleri değerlendirmesi, gerekli gördüğü araştırmaları yapması ve suçlamanın dayandığı olayın gerçek niteliğini ortaya koyması gerekmektedir.
TEFECİLİK SUÇUNDA İSPAT YÜKÜNÜN İDDİA MAKAMINA AİT OLMASI
Ceza muhakemesinde sanığın suçsuzluğunu ispatlama yükümlülüğü bulunmamaktadır. Anayasa’nın 38. maddesinde güvence altına alınan masumiyet karinesi gereğince, suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar herkes masum sayılmakta; dolayısıyla suçun işlendiğini ve sanığın bu suçu gerçekleştirdiğini ispatlama yükümlülüğü iddia makamına ait bulunmaktadır. Bu ilke, tefecilik suçunun maddi ve manevi unsurlarının ispatı bakımından da geçerlidir.
Bu nedenle sanığın faiz karşılığında ödünç para vermediğini veya kazanç elde etme amacıyla hareket etmediğini ispatlamaya zorlanması mümkün değildir. Aksine, kazanç elde etme amacıyla ödünç para verildiği iddiasını ileri süren makamın, bu iddiayı somut ve hukuka uygun delillerle ortaya koyması gerekmektedir. Özellikle ödünç para verme işleminin gerçekleştiği, bu işlemin kazanç elde etme amacıyla yapıldığı ve fiilin sanık tarafından gerçekleştirildiği hususları ayrı ayrı ispatlanmalıdır.
Nitekim doktrinde; “…izinsiz ödünç para vermek suretiyle haksız kazanç (faiz) elde edildiğinin kuşkuya yer vermeyecek bir biçimde ortaya konulması, ödünç miktarı, faiz oranı vs gibi hususlarda somut tespitin varlığı aranacaktır. YOKSA MADDİ FİİLİ KARANLIKTA BIRAKAN SOYUT VE GENEL KABULLERE DAYANILARAK HUKUKİ SONUCA VARILMAMALIDIR. Müştekinin “ödünç para aldım, karşılığında faiz ödedim” şeklindeki iddiasının somut tespitlerle kanıtlanması gerekmektedir. Maddi fiili (paranın ödünç olarak fail tarafından verildiği ve ivaz sağlandığı) ispatlamak iddia makamına aittir.” (Av. Erhan GÜNAY, Yargıtay Kararları Eşliğinde Tefecilik Suçu, 2. Baskı, Ankara 2014, s.180) şeklinde ifade edildiği üzere, suçun maddi unsurlarının soyut kabullere dayanılarak belirlenemeyeceği ve ispat yükünün iddia makamına ait olduğu vurgulanmıştır.
Bu kapsamda, mahkûmiyet hükmünün yalnızca müştekinin iddialarına veya sanığın savunmasının inandırıcı bulunmamasına dayandırılması mümkün değildir. Zira sanığın savunmasının kabul edilmemesi, kendiliğinden suçlamanın doğruluğunu ortaya koymamaktadır. Mahkûmiyet için gerekli olan, sanığın savunmasının aksini gösteren ve suçun bütün unsurlarını ortaya koyan delillerin bulunmasıdır.
ŞÜPHEDEN SANIK YARARLANIR İLKESİNİN SUÇUN MANEVİ UNSURU BAKIMINDAN UYGULANMASI
Ceza muhakemesinin temel ilkelerinden biri olan şüpheden sanık yararlanır ilkesi, yalnızca suçun maddi unsurunun gerçekleşip gerçekleşmediği bakımından değil, aynı zamanda suçun manevi unsurunun varlığı bakımından da uygulanmalıdır. Bu nedenle sanığın kazanç elde etme amacıyla hareket ettiği hususunda giderilemeyen şüphe bulunması hâlinde, suçun manevi unsurunun gerçekleştiği kabul edilerek mahkûmiyet hükmü kurulamaz. Nitekim tefecilik suçunda kazanç elde etme amacı, suçun kanuni tanımında açıkça öngörülmüş olduğundan, söz konusu amacın varlığı varsayımlara veya genel değerlendirmelere dayanılarak kabul edilemez. Özellikle taraflar arasında bir borç ilişkisinin bulunması, senet düzenlenmiş olması veya ödünç para verildiğinin ileri sürülmesi, tek başına sanığın kazanç elde etme özel kastıyla hareket ettiğini ortaya koymamaktadır.
Bu hususta öğretide; “…tefecilik suçunda sadece kastın varlığının tespit edilmiş olması suçun (haksızlığın) oluşması bakımından yeterli değildir. Kanuni tipte var olan amaca (kazanç elde etmeye) yönelik olarak fiilin (ödünç para vermenin) işlenmiş olup olmadığı da ayrıca araştırılmalıdır. Tefecilik suçunun yasal tanımında (m.241) suçla ilgili bir unsur olarak (sübjektif tipiklik unsuru olarak) bu amaç esasen gösterilmektedir. Bu itibarla fiilin suçun kanuni tanımında belirtilen kazanç amacıyla işlenmemesi halinde ilgili suçun “haksızlık” niteliği gerçekleşmeyecektir. Diyelim ki failin kazanç elde etme amacı, kuşkuya imkan vermeyecek biçimde kanıtlanmış olmalıdır. Aksi durumda, “şüpheden sanık yararlanır” ilkesi uyarınca beraat hükmü verilmesi gerekir. Çünkü, “masumiyet karinesi ve şüpheden sanığın yararlanacağı ilkesinin geçerli bulunduğu bir ceza yargılaması sisteminde suçluluk karinesinden hareketle mahkumiyet kararı verilebilmesi mümkün değildir. Şüpheden sanık yararlanır ilkesinin suçun manevi unsuru bakımından da uygulanması gerekmektedir. (Özbek-Kanbur-Doğan-Bacaksız-Tepe, sge sf.857).” (Av. Erhan GÜNAY, Yargıtay Kararları Eşliğinde Tefecilik Suçu, 2. Baskı, Ankara 2014, s.53) şeklindeki açıklamayla, kazanç elde etme özel kastının ispatlanamaması hâlinde şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereğince beraat kararı verilmesi gerektiği belirtilmiştir.
Bu yaklaşımın doğal sonucu olarak, ceza yargılamasında mahkûmiyet hükmü kurulabilmesi için suçun gerçekleşmiş olabileceğine ilişkin kuvvetli bir ihtimalin bulunması yeterli değildir. Zira ceza muhakemesinde mahkûmiyet, suçun işlendiğine ilişkin ihtimallerin ağırlığına değil, hukuka uygun biçimde elde edilen delillerin birlikte değerlendirilmesi sonucunda ulaşılan kesin ve inandırıcı ispata dayanmalıdır. Bu nedenle sanığın kazanç elde etme amacıyla hareket etmiş olabileceği yönündeki değerlendirmeler, somut delillerle desteklenmediği sürece mahkûmiyet için yeterli kabul edilemez. Özellikle suçun manevi unsuruna ilişkin şüphenin sanık aleyhine yorumlanması, masumiyet karinesinin ihlali sonucunu doğuracağından, kazanç elde etme özel kastının varlığı ispatlanamadığı takdirde CMK m.223/2-e kapsamında beraat kararı verilmesi gerekmektedir.
CEZA MAHKÛMİYETİNİN VARSAYIMLARA DEĞİL, HER TÜRLÜ MAKUL ŞÜPHEDEN UZAK KESİN VE İNANDIRICI DELİLLERE DAYANMASI ZORUNLULUĞU
Ceza yargılamasında maddi gerçeğe ulaşılması amacı, mahkûmiyet hükmünün yalnızca ihtimallere, varsayımlara veya birbirini doğrulamayan delillere dayandırılmasını engelleyen temel bir güvencedir. Nitekim bir suçun işlendiğine ilişkin şüphe ne kadar kuvvetli olursa olsun, bu şüphenin mahkûmiyet için gerekli ispat düzeyine ulaşmaması hâlinde sanığın cezalandırılması mümkün değildir. Bu nedenle mahkeme, yargılama sırasında elde edilen delillerin yalnızca suçlamayı destekleyen bölümlerini değil, sanığın savunmasını doğrulayan veya suçlamanın doğruluğunu tartışmalı hâle getiren bütün hususları birlikte değerlendirmek zorundadır. Aksi yöndeki bir yaklaşım, delillerin seçici biçimde değerlendirilmesine ve mahkûmiyet hükmünün maddi gerçek yerine varsayımlara dayandırılmasına neden olacaktır.
Bu çerçevede, tefecilik suçuna ilişkin yargılamalarda da taraflar arasındaki ekonomik ilişkinin varlığı, kıymetli evrak düzenlenmiş olması veya müştekinin faiz karşılığında ödünç para aldığını ileri sürmesi, suçun işlendiği yönünde bir araştırma yapılmasını gerektirebilirse de tek başına mahkûmiyet için yeterli değildir. Özellikle sanığın ödünç para verme fiilini gerçekleştirdiği, bu fiilin kazanç elde etme amacıyla işlendiği ve suçlamaya konu ekonomik ilişkinin gerçekte tefecilik faaliyetinden kaynaklandığı hususları somut delillerle ortaya konulmalıdır. Bu hususlarda giderilemeyen şüphe bulunması hâlinde, mahkûmiyet hükmü kurulması ceza muhakemesinin temel ilkeleriyle bağdaşmayacaktır.
Nitekim doktrinde, Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararlarına da atıfla; “…Her kamu davasında olduğu gibi ceza yargılamasının evrensel ilkelerinden biri olan “in dubio pro reo” yani “kuşkudan sanık yararlanır” kuralı uyarınca, sanığın bir suçtan cezalandırılabilmesinin temel koşulu, suçun kuşkuya yer vermeyen bir kesinlikle ispat edilmesine bağlıdır. Gerçekleşme şekli kuşkulu ve tam olarak aydınlatılamamış olaylar ve iddialar sanığın aleyhine yorumlanarak mahkumiyet hükmü kurulamaz. Ceza mahkumiyeti, yargılama sürecinde toplanan kanıtların bir kısmına dayanılarak ve diğer bir kısmı gözardı edilerek ulaşılan olası kanıya değil, kesin ve açık bir ispata dayanmalıdır. Bu ispat, hiçbir kuşku ve başka türlü bir oluşa olanak vermeyecek açıklıkta olmalıdır. Yüksek de olsa bir olasılığa dayanılarak sanığı cezalandırmak, ceza yargılamasının en önemli amacı olan gerçeğe ulaşmadan, varsayıma dayalı olarak hüküm vermek anlamına gelir. O halde ceza yargılamasında mahkumiyet, büyük veya küçük bir olasılığa değil, her türlü kuşkudan uzak bir kesinliğe dayanmalıdır. Adli hataların önüne geçilebilmesinin tek yolu da budur. Bu itibarla birbirleriyle çelişkili ve kesin bir kanaat vermekten uzak kanıtlara dayanarak karar vermek isabetsizdir. (YCGK 30.06.2009-1/65-179); “Ceza mahkumiyeti bir olasılığa değil, kesin ve açık bir ispata dayanmalıdır. Bu ispat, teoride olsa hiçbir kuşku ve başka türlü bir oluşa olanak vermemelidir. Yüksek de olsa olasılığa dayanılarak sanığı cezalandırmak, ceza yargılamasının en önemli amacı olan gerçeğe ulaşmadan hüküm vermektir.” (YCGK 08.03.2012-1/345-73).” (Av. Erhan GÜNAY, Yargıtay Kararları Eşliğinde Tefecilik Suçu, 2. Baskı, Ankara 2014, s.193) şeklinde ifade edildiği üzere, ceza mahkûmiyetinin ihtimallere değil, kesin ve açık bir ispata dayanması gerektiği vurgulanmıştır. Bu yaklaşımın temelinde, ceza yargılamasında maddi gerçeğin ortaya çıkarılması kadar, suçluluğu ispatlanamayan kişilerin cezalandırılmasının önlenmesi düşüncesi bulunmaktadır. Dolayısıyla mahkemenin sanığın suç işlemiş olabileceği yönünde kanaat taşıması yeterli olmayıp bu kanaatin hukuka uygun, güvenilir ve birbiriyle uyumlu delillerle desteklenmesi gerekmektedir.
Esasen şüpheden sanık yararlanır ilkesinin kabul edilmesinin temel nedeni, ceza yargılamasında hatalı mahkûmiyet kararlarının önlenmesidir. Zira suçun işlendiği hususunda giderilemeyen şüphe bulunmasına rağmen mahkûmiyet kararı verilmesi, masumiyet karinesinin fiilen ortadan kaldırılması sonucunu doğuracaktır. Bu nedenle ceza muhakemesinde ispat yükünün sanığa yüklenmemesi ve suçluluğun kesin biçimde ortaya konulamadığı hâllerde beraat kararı verilmesi, hukuk devleti ilkesinin zorunlu bir sonucudur. Nitekim doktrinde; “…Bu kaidenin sebebi şöylece izah olunmaktadır: “Bu prensibin kabulüne sebep, bir suçlunun cezasız kalmasının bir masumun mahkum olmasına tercih edilmesidir.” Bu kaide gereğince şüphe suçsuzluk lehine “maddi delil” sayılır. Bu suretle sanık “masumluk karinesinden” yararlanır.” (Erem, C.Usul Hukuku, 1973, sf.338).” (Av. Erhan GÜNAY, Yargıtay Kararları Eşliğinde Tefecilik Suçu, 2. Baskı, Ankara 2014, s.195) şeklindeki açıklamayla, şüpheden sanık yararlanır ilkesinin masumiyet karinesiyle olan ilişkisi ortaya konulmuştur. Bu ilke uyarınca sanığın suçsuzluğunu ispatlaması beklenemeyeceği gibi, suçlamanın doğruluğu konusunda ortaya çıkan ve giderilemeyen şüphelerin de sanığın aleyhine değerlendirilmesi mümkün değildir.
Aynı doğrultuda öğretide; “…Yargıtay içtihatlarında vurgulandığı üzere “…Ceza Muhakemesi Hukukunun temel prensiplerinden birisi de şüpheden sanığın yararlanacağı ilkesidir. Her hukuk devletinde kabul edilen ve masumluk karinesi ile sıkı bir ilgisi olan bu ilkeye göre, yapılan ceza muhakemesi sonunda fiilin sanık tarafından işlendiği, %100 belliliğe ulaşmadığı takdirde beraat kararı verilecektir. Böyle bir ilkenin kabul edilmesinin sebebi, bir suçlunun cezasız kalmasının, bir masumun mahkum olmasına tercih edilmesidir; başka bir ifade ile masumluk karinesidir.” (Yargıtay Tetkik Hakimi Çetin AKKAYA, Teori ve Uygulamada Tefecilik Suçu, Birinci Baskı, Ankara 2013, s.91) şeklinde ifade edildiği üzere, ceza yargılamasında mahkûmiyet hükmünün kesin ispata dayanması gerektiği ve giderilemeyen şüphenin sanık lehine değerlendirilmesinin zorunlu olduğu belirtilmiştir.
Bu kapsamda özellikle vurgulanmalıdır ki şüpheden sanık yararlanır ilkesi, mahkemenin maddi gerçeği araştırma yükümlülüğünü ortadan kaldıran bir kural değildir. Aksine, öncelikle uyuşmazlığın aydınlatılması bakımından gerekli ve hukuken elde edilebilir delillerin toplanması, sanığın savunmasının araştırılması ve mevcut deliller arasındaki çelişkilerin giderilmeye çalışılması gerekmektedir. Ancak bütün bu araştırmalara rağmen suçun işlendiği veya sanığın fiili gerçekleştirdiği hususunda makul şüphe devam ediyorsa, bu şüphenin sanık aleyhine yorumlanması mümkün değildir.
TANIK BEYANLARININ GÜVENİLİRLİĞİ, DOĞRUDAN BİLGİ VE GÖRGÜYE DAYANMAYAN ANLATIMLARIN İSPAT DEĞERİ
Ceza yargılamasında tanık beyanları, maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasında önem taşıyan deliller arasında bulunmakla birlikte, bu beyanların hükme esas alınabilmesi için güvenilirliklerinin ve ispat güçlerinin somut olayın özellikleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Özellikle tanığın olay hakkında doğrudan bilgi ve görgü sahibi olup olmadığı, anlatımının hangi kaynağa dayandığı, beyanlarının kendi içerisinde tutarlı bulunup bulunmadığı ve dosyadaki diğer delillerle desteklenip desteklenmediği önem taşımaktadır. Zira tanığın yalnızca başkasından duyduğu olayları aktarması ile doğrudan gözlemlediği hususları açıklaması, delilin güvenilirliği ve ispat değeri bakımından aynı nitelikte değildir.
Bu nedenle tefecilik suçuna ilişkin yargılamalarda, tanığın faiz karşılığında ödünç para verildiğini bizzat görüp görmediği, para teslimine ilişkin doğrudan bilgisinin bulunup bulunmadığı ve faiz anlaşmasının varlığına ilişkin anlatımının hangi somut olgulara dayandığı araştırılmalıdır. Özellikle müştekinin anlatımlarını tekrar eden, ancak olay hakkında bağımsız bilgi ve görgüsü bulunmayan tanıkların beyanları, suçun maddi ve manevi unsurlarının ispatı bakımından dikkatle değerlendirilmelidir. Bununla birlikte, dolaylı tanık beyanlarının her durumda hukuken geçersiz olduğu söylenemeyeceği gibi, doğrudan görgüye dayanmayan anlatımların diğer delillerle birlikte değerlendirilmesi gerekliliği de göz ardı edilmemelidir.
Nitekim Yargıtay 8.Ceza Dairesi’nin 11.10.2006 tarihli, 6977/7490 sayılı kararında; “…sanığın savunmasının aksine üzerine atılı suçu işlediğine ilişkin dosya içeriğine göre tanık …..’ün samimiyeti kuşkulu bulunan anlatımı dışında kesin ve inandırıcı kanıt bulunmadığı gözetilerek beraatine karar verilmesi gerekirken, yazılı biçimde mahkumiyet hükmü kurulması…” (Yargıtay Cumhuriyet Savcısı Ali PARLAR, Deliller Çapraz Sorgu ve İspat, s.186, Ankara 2008) şeklinde hüküm kurulduğu aktarılmaktadır. Anılan kararda, güvenilirliği tartışmalı tanık anlatımı dışında mahkûmiyete yeterli kesin ve inandırıcı delil bulunmamasının beraat kararı verilmesini gerektirdiği ifade edilmiştir.
Benzer şekilde Yargıtay 5. Ceza Dairesi’nin 22.05.2003 tarihli, 5256/3064 sayılı kararında;
“…sanığın aşamalardaki savunması ayrı yaşadığı müşteki eşi ….. ile arasında geçimsizlik bulunması, koca ile cumhuriyet savcılığının 1998/4289 hazırlık sayıda mevcut soruşturma evrakı ve tanık anlatımlarının da doğrudan bilgi ve görgüye dayalı olmayıp mağdureden aktarma beyanlar olması karşısında atılı suçu işlediğine dair mahkumiyetine yeterli kuşkudan uzak kesin ve inandırıcı bir kanıt bulunmayan sanığın beraati yerine yazılı şekilde mahkumiyetine karar verilmesi…” (Yargıtay Cumhuriyet Savcısı Ali PARLAR, Deliller Çapraz Sorgu ve İspat, s.197, Ankara 2008) şeklindeki değerlendirmeyle, doğrudan bilgi ve görgüye dayanmayan tanık anlatımlarının, dosyanın diğer özellikleriyle birlikte değerlendirildiğinde mahkûmiyet için yeterli görülmeyebileceği ortaya konulmuştur.
Bu kararların ortak noktası, tanık beyanlarının yalnızca mevcut olmalarının değil, içeriklerinin ve güvenilirliklerinin de değerlendirilmesi gerektiğidir. Özellikle tanığın anlatımının müştekinin beyanlarından ibaret olması, taraflar arasında husumet bulunması veya tanığın olayın gerçekleşme biçimine ilişkin doğrudan bilgisinin bulunmaması, söz konusu beyanın ispat gücünün belirlenmesinde dikkate alınmalıdır. Ancak tanığın taraflardan biriyle yakınlığının bulunması veya anlatımının dolaylı bilgiye dayanması, beyanın kendiliğinden hüküm dışı bırakılmasını gerektirmemekte; bu hususların delilin güvenilirliği bakımından gerekçeli biçimde değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır.
SOYUT İDDİALARIN MAHKÛMİYETE YETERLİ OLMAMASI VE DELİLLERİN BİRLİKTE DEĞERLENDİRİLMESİ
Ceza muhakemesinde mahkûmiyet hükmü kurulabilmesi için suçlamanın soyut iddialardan çıkarılarak somut delillerle doğrulanması gerekmektedir. Özellikle sanığın savunmasının aksini ortaya koyan herhangi bir maddi delil bulunmadığı, tanık anlatımlarının suçun işlendiğini kesin biçimde göstermediği veya mevcut delillerin birden fazla olay ihtimaline imkân verdiği durumlarda, suçun işlendiğinin kabul edilmesi mümkün değildir. Zira ceza mahkûmiyeti, sanığın suç işlemiş olabileceği yönündeki değerlendirmeye değil, suçun işlendiğini ortaya koyan kesin ve inandırıcı ispata dayanmalıdır.
Bu ilke yalnızca tefecilik suçuna özgü olmayıp bütün ceza yargılamalarında geçerlidir. Nitekim Yargıtay 10.Ceza Dairesi’nin 12.07.2005 tarihli, 2005/6125 Esas ve 2005/8557 Karar sayılı kararında; “ÖZET: Yedinde herhangi bir uyuşturucu madde ile yakalanmayan sanığın, uyuşturucu madde kullandığına dair tanıkların soyut beyanları dışında, savunmasının aksini kanıtlar nitelikte ve cezalandırılmasına yeter derecede herhangi bir delil bulunmadığı nazara alınarak, şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereğince sanığın beraatine karar verilmesi gerekir. Sonuç: Bozmayı gerektirmiş, sanık müdafiinin temyiz itirazları bu nedenle yerinde görüldüğünden hükmün BOZULMASINA, 12.07.2005 tarihinde oybirliği ile karar verildi.” şeklinde hüküm kurulduğu aktarılmaktadır. Her ne kadar anılan karar farklı bir suç tipine ilişkin olsa da mahkûmiyetin soyut beyanlara değil, kesin ve inandırıcı delillere dayanması gerektiği yönündeki değerlendirme, ceza muhakemesinin genel ispat ilkeleri bakımından önem taşımaktadır.
Bu çerçevede tefecilik suçuna ilişkin yargılamalarda da müştekinin faiz karşılığında ödünç para aldığı yönündeki iddiası, sanığın savunması ve dosyadaki diğer delillerle birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle para tesliminin gerçekleşip gerçekleşmediği, taraflar arasında kazanç elde etmeye yönelik bir anlaşma bulunup bulunmadığı ve suçlamaya konu kıymetli evrakın hangi hukuki ilişki nedeniyle düzenlendiği araştırılmadan, yalnızca müştekinin anlatımından hareketle mahkûmiyet hükmü kurulması isabetli olmayacaktır.
SONUÇ
Tefecilik suçundan mahkûmiyet hükmü kurulabilmesi için sanığın kazanç elde etmek amacıyla başkasına ödünç para verdiğinin her türlü makul şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delillerle ispatlanması gerekmektedir. Bu kapsamda yalnızca müştekinin faiz karşılığında ödünç para aldığı yönündeki beyanı veya taraflar arasında senet düzenlenmiş olması, suçun bütün unsurlarının gerçekleştiğini kendiliğinden ortaya koymamaktadır. Özellikle taraflar arasındaki hukuki ilişkinin niteliği, ödünç para verme fiilinin gerçekleşip gerçekleşmediği ve sanığın kazanç elde etme amacı somut delillerle araştırılmalıdır. Sonuç itibarıyla, ceza mahkûmiyeti ihtimallere, soyut iddialara veya güvenilirliği tartışmalı beyanlara değil, kesin ve açık bir ispata dayanmalıdır. Suçun maddi veya manevi unsurlarının gerçekleştiği hususunda giderilemeyen makul şüphe bulunması hâlinde, Anayasa’nın 38. maddesinde güvence altına alınan masumiyet karinesi ve ceza muhakemesinin temel ilkelerinden olan şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereğince, CMK m.223/2-e uyarınca sanığın beraatine karar verilmesi zorunludur.