Avukat Ali Mert Karakılçık
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 438 ve devamı maddelerinde düzenlenen özel denetim isteme hakkı, anonim şirketlerde pay sahiplerinin şirketin belirli iş ve işlemlerinin açıklığa kavuşturulmasını sağlayan, pay sahipliğinden kaynaklanan bireysel ve vazgeçilmez nitelikte bir haktır. Kanun koyucu, pay sahiplerinin şirket yönetimine doğrudan katılmasalar dahi şirketin mali ve idari faaliyetlerini denetleyebilmelerine, şirketin ekonomik durumunu ve geleceğini etkileyen işlemler hakkında bilgi sahibi olabilmelerine ve pay sahipliğinden doğan haklarını etkin şekilde kullanabilmelerine olanak tanımıştır (Prof.Dr.Hasan PULAŞLI, Şirketler Hukuku Şerhi, Cilt-II, 3.Baskı, Ankara 2018, s.1630; Prof.Dr.Oruç Hami ŞENER, Ortaklıklar Hukuku, 4.Baskı, Ankara 2019, s.524; Doç.Dr.Raziye AKSU, Şirketler Hukuku, Ankara 2025, s.807).
Bu kapsamda özel denetim, şirketin bütün faaliyetlerinin sınırsız şekilde incelenmesini değil, içeriği ve sınırları somut olarak belirlenebilen olayların açıklığa kavuşturulmasını amaçlamaktadır. Şirketin finansal durumu, borçlanmaları, yönetim kurulu üyelerinin işlemleri ve harcamaları, şirket kaynaklarının kullanımı, ilişkili şirketlerle gerçekleştirilen işlemler ve şirketin malvarlığını etkileyen kararlar özel denetimin konusunu oluşturabilir (Dr.Seda SEYMAN, Editör: Prof.Dr.Kemal ŞENOCAK, Şirketler Hukuku Şerhi, Cilt-II, s.3506). Özel denetim isteme hakkı, yalnızca bilgi edinme amacı taşımamakta; pay sahiplerinin oy hakkı, kâr payı hakkı, yönetim kurulu üyelerine karşı sorumluluk davası açma, genel kurul kararlarının hükümsüzlüğünü ileri sürme ve şirketin haklı sebeple feshini talep etme gibi mali ve idari haklarını kullanabilmelerine de hizmet etmektedir (Prof.Dr.Reha POROY/Prof.Dr.Ünal TEKİNALP/Prof.Dr.Ersin ÇAMOĞLU, Ortaklıklar Hukuku-II, Vedat Kitapçılık, s.71; Prof.Dr.Oruç Hami ŞENER, Ortaklıklar Hukuku, 4.Baskı, Ankara 2019, s.524; Direnç AKBAY, Anonim Ortaklıklarda Özel Denetimin Konusu, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2019, 21/2, s.651; Prof.Dr.Ömer ÖZKAN, Türk ve İsviçre Anonim Ortaklıklar Hukukunda Özel Denetçi Atanması, BATİDER, XX/2, 1999, s.37). Nitekim özel denetim sonucunda hazırlanacak rapor, özellikle yönetim kurulu üyelerine karşı açılabilecek sorumluluk davalarında bilgi sağlama ve delil işlevi de görmektedir (Prof.Dr.Oruç Hami ŞENER, Ortaklıklar Hukuku, s.529). Bu yönüyle özel denetim, anonim şirketlerde yönetimin hesap verebilirliğini sağlayan ve özellikle azlık pay sahiplerinin menfaatlerini koruyan önemli bir hukuki denetim mekanizmasıdır.
Anonim şirketlerde özel denetim isteme hakkının etkin şekilde korunabilmesi için, her bir özel denetim talebinin konusu ve kapsamı itibarıyla ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu nedenle aynı genel kurul toplantısında çoğunluk pay sahiplerinin talebi üzerine belirli konularda özel denetçi atanmasına karar verilmiş olması, azlık pay sahiplerinin farklı konulara ilişkin özel denetim taleplerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. TTK.m.438 ve 439 hükümleri çerçevesinde belirleyici olan, genel kurul tarafından kabul edilen özel denetimin azlık pay sahiplerinin açıklığa kavuşturulmasını istedikleri somut olayları kapsayıp kapsamadığıdır. Aksi yöndeki bir yaklaşım, çoğunluğun yalnızca kendi belirlediği konularda denetim yapılmasını sağlayarak azlığın farklı işlemlerin incelenmesine yönelik taleplerini etkisiz hale getirmesine imkân tanıyacaktır.
Nitekim Yargıtay 11.Hukuk Dairesi’nin 28.11.2014 Tarihli 2013/17375 Esas 2014/18598 Karar sayılı kararında, azlık pay sahiplerinin şirket taşınmazlarının değerinin altında satılması, şirket kaynaklarının yönetim kurulu üyelerinin kişisel menfaatleri doğrultusunda kullanılması, şirket giderlerinin yüksekliği ve mali hesapların açıklanmaması gibi nedenlerle özel denetçi atanmasını talep ettikleri; buna karşılık aynı genel kurulda hâkim ortağın vasisi tarafından farklı konularda ileri sürülen özel denetçi atanması talebinin kabul edildiği bir uyuşmazlık incelenmiştir. Anılan kararda;
“…Davacılar vekili, müvekkillerinin davalı şirketin %10 hisseye sahip ortakları olduklarını, şirketin kısıtlı durumda olan hakim ortağı …’in hissesinin bir kısmının bedelsiz olarak …’a, bir kısmının da …’na bedelsiz devrinden sonra… ve .. yönetim kuruluna seçildiklerini, yeni yönetim kurulunun ilk iş olarak şirketin taşınmazlarını değerinin altında bedelle satmaya başladığını, şirketin araçlarını satarak kendilerine, çocuklarına lüks arabalar aldıklarını, 27.04.2009 tarihli genel kurulda alınan kararlara muhalefet ederek TTK’nun 348.maddesi uyarınca özel denetçi tayini taleplerinin genel kurulca reddedildiğini, kısıtlı … vasisinin önergesinde belirtilen konularda özel denetçi talebinin kabul edildiğini, 2007 yılından beri yönetim kurulunun ibra edilmediğini, şirket gayrı faal durumda olmasına rağmen aylık giderlerinin fahiş olduğunu, bu konuda açıklayıcı bilgi verilmediğini, şirketin gelir gider durumu ve banka hesaplarının akıbetinin bilinmediğini ileri sürerek, TTK’nun 348.maddesi uyarınca özel denetçi tayinine karar verilmesini talep ve dava etmiştir. Davalı vekili, dava dışı… vasisinin özel denetçi tayin talebinin genel kurulda kabul edildiğini, davacıların ise yapılacak denetimin bağımsız denetim-danışmalık şirketleri ile gayrımenkul değerlendirme şirketlerince yapılmasını talep etmesi üzerine zaten özel denetçi talebi kabul edildiğinden bu talebin reddedildiğini, davacıların taleplerinin konusu kalmadığını savunarak, davanın reddini istemiştir. Mahkemece, iddia, savunma, bilirkişi raporları ve tüm dosya kapsamına göre, davacıların 27/04/2009 tarihli olağan genel kurul toplantısında azlık hakları kapsamında özel denetçi tayinine ilişkin önergelerinin reddedildiği, AYNI TOPLANTIDA HAKİM ORTAK… VASİSİNİN 5 BAŞLIK ADI ALTINDA TOPLANAN KONULARDA ÖZEL DENETÇİ TAYİNİ KONUSUNDAKİ ÖNERGESİNİN KABUL EDİLDİĞİ, ANCAK BU ÖNERGE İLE DAVACILARIN ÖZEL DENETÇİ TAYİNİ TALEPLERİNİN KONULARININ FARKLI OLDUĞU, TTK’nun 348. maddesinde düzenlenen koşullarının oluştuğunun bilirkişi raporları ile de belirlendiği gerekçesiyle davanın kabulüne karar verilmiştir.”
Görüldüğü üzere anılan uyuşmazlıkta, aynı genel kurulda hâkim ortağın vasisi tarafından ileri sürülen özel denetim talebinin kabul edilmiş olmasına rağmen, azlık pay sahiplerinin taleplerinin farklı konulara ilişkin olması nedeniyle ayrıca değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmiştir. Özel denetçi atanmasına ilişkin bir genel kurul kararının varlığı, denetim kapsamı dışında kalan işlemler bakımından azlık pay sahiplerinin özel denetim isteme hakkını ortadan kaldırmamaktadır.
Sonuç olarak anonim şirketlerde çoğunluk pay sahiplerinin belirlediği konularda özel denetim yapılmasına karar verilmesi, azlığın farklı konulara ilişkin özel denetim talebinin reddedilmesi için tek başına yeterli bir gerekçe oluşturmaz. Her özel denetim talebinin konusu, kapsamı ve kanuni koşulları ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Aksi yöndeki bir uygulama, özel denetim hakkının azlık pay sahipleri bakımından taşıdığı hukuki koruma işlevini ortadan kaldıracak ve şirket yönetiminin denetlenmesini çoğunluğun iradesine bağımlı hale getirecektir.