Avukat Ali Mert Karakılçık
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 438.maddesi uyarınca anonim şirketlerde her pay sahibi, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olduğu takdirde, belirli olayların özel denetim yoluyla açıklığa kavuşturulmasını talep edebilir. Madde gerekçesinde yer alan açıklamalara göre “belirli olay” kavramı, belli türde veya önemde bir olayı değil, içeriği ve sınırları somut olarak tanımlanabilen, genel nitelik taşımayan olayları ifade etmektedir. Bu kapsamda şirketin herhangi bir işi, işlemi, yönetim kurulu kararı, finansal durumu, finansman ihtiyacı, hâkim şirketin kararları veya şirkete verdiği zararlar özel denetimin konusunu oluşturabilir. Nitekim doktrinde yönetim kurulu üyelerinin davranışları ve harcamaları, sermaye artırımında yeni pay alma hakkının sınırlandırılmasının gerçek sebepleri, ortaklığa katılımlar ve maddi kaynakların kesilmesi gibi hususların özel denetim kapsamında incelenebileceği ifade edilmektedir (Dr.Seda SEYMAN, Editör: Prof.Dr.Kemal ŞENOCAK, Şirketler Hukuku Şerhi, Cilt-II, s.3506).
Özel denetim isteme hakkı, yalnızca şirket yönetiminde görev alan pay sahiplerine değil, yönetim faaliyetlerine katılmayan pay sahiplerine de tanınmış bir haktır. Bu hakkın amacı, pay sahiplerinin şirketin ekonomik ve idari faaliyetlerini denetleyebilmelerine, şirketin geleceğini etkileyen işlemleri değerlendirebilmelerine ve pay sahipliğinden kaynaklanan haklarını bilinçli şekilde kullanabilmelerine olanak sağlamaktır. Bununla birlikte özel denetim talebinde bulunan pay sahibinin, açıklığa kavuşturulmasını istediği olay bakımından hukuken korunabilir güncel bir menfaatinin bulunması gerektiği de doktrinde kabul edilmektedir (Prof.Dr.Şafak NARBAY, Anonim Ortaklıkta Özel Denetim, s.66-67).
TTK.m.438’de düzenlenen “pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olma” koşulu, yalnızca oy hakkıyla sınırlı olmayıp pay sahipliğinden doğan mali ve idari nitelikteki bütün hakları kapsamaktadır. Bu çerçevede payların devri, yönetim kurulu üyelerine karşı sorumluluk davası açılması, kâr dağıtım kararının butlanının ileri sürülmesi, yıllık hesapların onaylanmaması, yönetim kurulunun azli veya şirketin haklı sebeple feshi gibi hakların kullanılabilmesi amacıyla da özel denetim talep edilebilir (Prof.Dr.Reha POROY/Prof.Dr.Ünal TEKİNALP/Prof.Dr.Ersin ÇAMOĞLU, Ortaklıklar Hukuku-II, Vedat Kitapçılık, s.71; Prof.Dr.Oruç Hami ŞENER, Ortaklıklar Hukuku, 4.Baskı, Ankara 2019, s.524; Direnç AKBAY, Anonim Ortaklıklarda Özel Denetimin Konusu, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2019, 21/2, s.651; Prof.Dr.Hasan PULAŞLI, Yönetim Kurulu Üyesinin Bilgi Alma Hakkı ve Mahkemeden Özel Denetim İstemesine İlişkin Koşullar, Prof.Dr.Fırat ÖZTAN’a Armağan, C.2, Ankara 2010, s.1878; Prof.Dr.Ömer ÖZKAN, Türk ve İsviçre Anonim Ortaklıklar Hukukunda Özel Denetçi Atanması, BATİDER, XX/2, 1999, s.37).
Özel denetim sonucunda hazırlanacak rapor, şirketin mali ve idari işlemlerinin açıklığa kavuşturulmasının yanında, yönetim kurulu üyelerine karşı açılabilecek sorumluluk davaları bakımından da önemli bir delil niteliği taşımaktadır. Pay sahipleri, sorumluluk davasında ileri sürecekleri iddiaların ispatında özel denetim raporundan yararlanabilirler (Prof.Dr.Oruç Hami ŞENER, Ortaklıklar Hukuku, s.529).
Yargıtay uygulamasında da şirketin mali tabloları, borçlanmaları, yönetim faaliyetleri ve şirket kaynaklarının kullanımıyla ilgili işlemlerin özel denetim kapsamında incelenebileceğine ilişkin kararlar bulunmaktadır. Nitekim Yargıtay 11.Hukuk Dairesi’nin 24.06.2014 Tarihli 2014/2894 Esas 2014/11963 Karar sayılı kararında, davacı pay sahipleri tarafından; “…DAVALI ŞİRKET BİLANÇOSUNUN GERÇEĞİ YANSITMADIĞINI, DURAN VARLIK SATIŞINDA ZARAR ETTİRİLDİĞİNİ, AĞIR BİR KREDİ YÜKÜ ALTINA BULUNDUĞUNU, ŞİRKETİN STOK DEVİR HIZININ CİDDİ BİR FİNANSMAN MALİYETİ GETİRDİĞİNİ, TAHSİL EDİLEN VEYA EDİLMEYEN YÜKSEK MİKTARDA ŞÜPHELİ ALACAĞININ SÖZ KONUSU OLDUĞUNU…” ileri sürülerek özel denetçi atanması talep edilmiş; mahkemece özel denetçi atanmasına karar verilmiş ve bu karar Yargıtay tarafından onanmıştır.
Benzer şekilde Yargıtay 11.Hukuk Dairesi’nin 03.05.2010 Tarihli 2008/13319 Esas 2010/4785 Karar sayılı kararında, davacı pay sahipleri tarafından; “…BİLANÇONUN GERÇEĞİ YANSITMADIĞINI, ŞİRKETİN KAR ETMESİNE RAĞMEN BELİRSİZ GİDER VE İSKONTOLAR BİLANÇOLAŞTIRILARAK ZARAR ETMİŞ GİBİ GÖSTERİLDİĞİNİ, ORTAKLIK YAPILARI AYNI OLAN GRUP ŞİRKETLERİYLE GERÇEKTE YAPILMAYAN HİLELİ İŞLEMLERİN MUHASEBE KAYITLARINA YANSITILDIĞINI…” ileri sürülmesi üzerine, şirketin geçmiş iki yıllık bilanço, kâr-zarar hesapları ve gelir-gider tablolarının özel denetçi tarafından incelenmesine ilişkin mahkeme kararı Yargıtay tarafından onanmıştır.
Sonuç olarak özel denetim, anonim şirketlerde pay sahiplerinin şirket yönetiminin faaliyetlerini denetleyebilmeleri ve haklarını etkin şekilde kullanabilmeleri için öngörülmüş önemli bir hukuki koruma aracıdır. Şirketin mali tabloları, borçlanmaları, yönetim kurulu üyelerinin harcamaları, ilişkili şirketlerle gerçekleştirilen işlemler ve şirket kaynaklarının kullanımı gibi somut olaylar özel denetimin konusunu oluşturabilir. Ancak özel denetim, şirketin bütün faaliyetlerinin genel ve sınırsız biçimde araştırılması amacıyla değil, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi bakımından gerekli olan belirli olayların açıklığa kavuşturulması amacıyla talep edilmelidir.