Avukat Ali Mert Karakılçık
Hukuk devletinin temel gereklerinden biri, bireylerin hukuka aykırı fiillere karşı yetkili makamlara başvurabilmelerinin güvence altına alınması kadar, bu başvuru hakkının kötüye kullanılması suretiyle masum kişilerin haksız soruşturma, kovuşturma veya idari yaptırımlara maruz bırakılmasının önlenmesidir. Bu doğrultuda kanun koyucu, adli ve idari makamların düzenli işleyişini korumak ve bireylerin gerçeğe aykırı isnatlar nedeniyle zarar görmelerini engellemek amacıyla, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 267.maddesinde İftira Suçunu düzenlemiştir.
Nitekim TCK’nın 267.maddesinde; “(1) Yetkili makamlara ihbar veya şikayette bulunarak ya da basın ve yayın yoluyla, işlemediğini bildiği halde, hakkında soruşturma ve kovuşturma başlatılmasını ya da idari bir yaptırım uygulanmasını sağlamak için bir kimseye hukuka aykırı bir fiil isnat eden kişi, bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (2) Fiilin maddi eser ve delillerini uydurarak iftirada bulunulması halinde, ceza yarı oranında artırılır.” şeklinde düzenleme bulunmaktadır.
Anılan düzenlemenin gerekçesinde ise; “İftira, hakkında soruşturma ve kovuşturma başlatılmasını ya da idari bir yaptırım uygulanmasını sağlamak için, bir kimseye hukuka aykırı bir fiil isnat edilmesiyle oluşur. İftira suçunun konusunu hukuka aykırı fiil oluşturabilir. Bu fiilin suç oluşturması şart değildir. Disiplin yaptırımını veya başka bir idari yaptırımı gerekli kılan fiiller de bu suçun konusunu oluşturabilir. Bu isnadın yetkili makamlara ihbar veya şikâyette bulunmak suretiyle ya da basın ve yayın yoluyla yapılması gerekir.” ifadelerine yer verilmiştir.
Bu düzenlemelerden anlaşılacağı üzere iftira suçunun oluşabilmesi için bir kimseye işlemediği bilinen hukuka aykırı bir fiilin isnat edilmesi ve bu isnadın ilgili kişi hakkında soruşturma veya kovuşturma başlatılmasını yahut idari yaptırım uygulanmasını sağlama amacıyla gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Suçun hareket unsurunu, yetkili makamlara ihbar veya şikâyette bulunulması ya da basın ve yayın yoluyla gerçeğe aykırı isnatta bulunulması oluşturmaktadır. Dolayısıyla iftira suçunda cezalandırılan davranış, yalnızca gerçeğe aykırı bir açıklamada bulunulması değil, bir kimsenin işlemediği bilinen hukuka aykırı bir fiille ilişkilendirilerek hakkında adli veya idari süreç başlatılmasının amaçlanmasıdır.
İftira suçunun konusunu oluşturan hukuka aykırı fiilin mutlaka ceza kanunlarında suç olarak düzenlenmiş olması da gerekmemektedir. Nitekim 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu ile önceki düzenlemeden farklı olarak, yalnızca suç teşkil eden fiillerin değil, disiplin yaptırımı veya başka bir idari yaptırım uygulanmasını gerektiren hukuka aykırı fiillerin isnat edilmesi de iftira suçu kapsamında değerlendirilmiştir. Bu husus doktrinde de açıkça ifade edilmektedir;
“…İftira suçunun hukuki konusu; “objektif olarak gerçek dışı olan hukuka aykırı bir fiilin isnadıdır” 765 s.TCK m.285 hükmü, iftira suçunun oluşması için isnad edilen fiilin suç olmasını aramaktaydı. Ancak 5237 s.TCK mutlaka bir suç isnadını gerekli görmemiş, isnadı hukuka aykırı bir isnat olmasını yeterli kabul etmiştir. Bu halde bir suçu isnadının dışında, bir disiplin yaptırımını veya başka bir idari yaptırımı gerektiren isnatlar da iftira suçunun konusunu oluşturabilecektir. Burada isnat edilen fiilin kasten ya da taksirle işlenmesi veya ihmali ya da icrai olması önemsizdir.” (Prof.Dr.Veli Özer ÖZBEK, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler, 7.Baskı, Ankara 2014, s.1075; Aynı yönde Cumhuriyet Savcısı Ali PARLAR, Türk Ceza Kanunu Şerhi, II.Cilt, Ankara 2015, s.1858).
Aynı şekilde doktrinde, iftira suçunun konusunu oluşturan fiilin suç teşkil etmesinin zorunlu olmadığı, disiplin yaptırımını veya başka bir idari yaptırımı gerektiren hukuka aykırı fiillerin de suçun konusunu oluşturabileceği kabul edilmektedir (Prof.Dr.Erdener YURTCAN, İftira Suçu, 3.Baskı, Ankara 2019, s.13).
İftira Suçuyla Korunan Hukuki Değer ve Suçun Soyut Tehlike Suçu Niteliği
İftira suçuyla korunan hukuki değer, yalnızca adli ve idari makamların düzenli işleyişinden ibaret olmayıp aynı zamanda bireylerin şeref, haysiyet ve kişisel menfaatlerinin korunmasını da kapsamaktadır. Bu yönüyle iftira suçu, hem adliyeye hem de bireye karşı işlenen, birden fazla hukuki değeri koruyan karma nitelikli bir suçtur. Gerçeğe aykırı isnatlar nedeniyle masum kişilerin haksız soruşturma veya kovuşturmaya maruz bırakılması, bir taraftan adli mekanizmanın gereksiz ve hukuka aykırı biçimde harekete geçirilmesine neden olurken diğer taraftan isnada maruz kalan kişinin şeref ve haysiyetini de tehlikeye düşürmektedir (Prof.Dr.Veli Özer ÖZBEK, Türk Ceza Hukuku Özel Hükümler, s.1075).
Nitekim Yargıtay 4.Ceza Dairesi’nin 03.09.1990 Tarihli 1990/3734 Esas 1990/4792 Karar sayılı kararında, iftira suçuyla korunan hukuki değerin niteliği şu şekilde açıklanmıştır; “…iftiranın hem adliyeye ( yargıya ) ve hem de kişilere karşı bir cürüm olduğu, dolayısıyla çok ( iki ) hukuki konulu bir suç bulunduğu, T.C. Yasası sistematiğinde toplumsal bir değer olan yargıya karşı işlenen suç niteliğine ve hukuki konusuna, kişilere karşı suç niteliğine oranla daha çok ağırlık verildiği gözetilerek ve fakat kişilere karşı suç olma niteliği de savsaklanmayarak,…”
Anılan kararda da vurgulandığı üzere iftira suçu, adliyenin düzenli işleyişine yönelik bir tehlike oluşturmasının yanında, hakkında gerçeğe aykırı isnatta bulunulan kişinin bireysel menfaatlerini de ilgilendirmektedir. Bu nedenle suçun değerlendirilmesinde hem kamu düzeninin korunması hem de masum kişilerin haksız isnatlara maruz bırakılmasının önlenmesi amacı birlikte dikkate alınmalıdır.
İftira suçunun bir diğer önemli özelliği ise soyut tehlike suçu niteliğinde olmasıdır. Bu suçun oluşabilmesi için gerçeğe aykırı isnada maruz kalan kişinin fiilen zarar görmesi zorunlu değildir. Suçla korunan hukuki değerlerin tehlikeye düşürülmesi yeterli olup isnadın mutlaka somut bir zarara yol açması aranmamaktadır. Nitekim doktrinde bu husus şu şekilde ifade edilmektedir;
“…İftira suçu zarar suçu değil, soyut tehlike suçudur. Bu suçla korunmak istenilen hukuksal yarar karma bir nitelik taşımaktadır. Suçun oluşması için belirli bir kişinin zarar görmesine gerek bulunmadığı bir zarar tehlikesi olasılığı yeterli sayıldığından, korunması amaçlanmakla beraber “Adliyeye Karşı Suçlar” arasında düzenlenmesi nedeniyle öncelikli olarak adliyenin korunmasının amaçlandığı anlaşılmaktadır.” (Cumhuriyet Savcısı Ali PARLAR, Türk Ceza Kanunu Şerhi, s.1858).
Bu açıklamalar karşısında iftira suçunun oluşması bakımından belirleyici olan husus, masum bir kişiye işlemediği bilinen hukuka aykırı bir fiilin isnat edilmesi ve bu isnadın ilgili kişi hakkında soruşturma, kovuşturma veya idari yaptırım uygulanmasını sağlama amacıyla gerçekleştirilmesidir. Gerçeğe aykırı isnadın mutlaka istenilen sonucu doğurması veya isnada maruz kalan kişinin fiilen zarara uğraması gerekli değildir.
Şikâyet Hakkının Kötüye Kullanılması ve İddia ve Savunma Dokunulmazlığının Sınırları
Hukuk devletinde bireylerin yetkili makamlara başvurma, ihbar ve şikâyette bulunma hakları güvence altına alınmış olmakla birlikte, bu hakların kullanılması kişilere sınırsız bir dokunulmazlık sağlamamaktadır. Şikâyet özgürlüğü ve dilekçe verme hakkı, başvurunun içeriğinde yer alan gerçeğe aykırı isnatlar nedeniyle doğabilecek hukuki ve cezai sorumluluğu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Hiç kimse, şikâyet hakkını kullanma gerekçesiyle başka bir kişiye işlemediğini bildiği hukuka aykırı bir fiili isnat etme özgürlüğüne sahip değildir.
Nitekim kanun koyucu, şikâyet hakkının kötüye kullanılmasını ve adli makamların gerçeğe aykırı isnatlarla harekete geçirilmesini önlemek amacıyla TCK.m.267’de iftira suçunu, TCK.m.271’de suç uydurma suçunu ve aynı kapsamda TCK.m.268-270 hükümlerini düzenlemiştir. Bu düzenlemeler, bireylerin yetkili makamlara başvurma haklarının korunması ile adli mekanizmanın kötüye kullanılmasının önlenmesi arasında hukuki bir denge kurulmasını amaçlamaktadır.
Aynı şekilde TCK.m.128 kapsamında düzenlenen iddia ve savunma dokunulmazlığı da mutlak nitelikte değildir. İddia ve savunma hakkının varlığı, bu hakkın her türlü gerçeğe aykırı isnadı kapsayacak şekilde sınırsız biçimde kullanılabileceği anlamına gelmemektedir. Dolayısıyla bir kimsenin yetkili makamlara başvurmuş olması, başvurusunda yer verdiği isnatların TCK.m.267 kapsamında suç oluşturup oluşturmadığının değerlendirilmesine engel değildir.
Sonuç olarak, iftira suçu, hem adli ve idari makamların düzenli işleyişini hem de bireylerin haksız isnatlara karşı korunmasını amaçlayan, soyut tehlike suçu niteliğinde bir düzenlemedir. Şikâyet ve dilekçe verme haklarının kullanılması, bir başkasına işlemediği bilinen hukuka aykırı bir fiilin isnat edilmesini hukuka uygun hâle getirmemektedir. Bu nedenle şikâyet hakkının kullanılması ile bu hakkın kötüye kullanılması arasındaki sınırın belirlenmesinde, isnadın gerçeğe aykırılığı, failin isnat edilen fiilin işlenmediğini bilmesi ve ilgili kişi hakkında adli veya idari yaptırım süreci başlatılmasını sağlama amacı birlikte değerlendirilmelidir.