Avukat Ali Mert Karakılçık
Giriş
Vesayet kurumu, fiil ehliyetinin sınırlandırılmasını gerektiren hukuki sebeplerin varlığı hâlinde bireyin kişisel ve ekonomik menfaatlerinin korunmasını amaçlayan, kamu düzeniyle yakından ilişkili bir hukuki koruma mekanizmasıdır. Türk Medeni Kanunu’nda düzenlenen kısıtlama sebepleri yalnızca akıl hastalığı veya akıl zayıflığı ile sınırlı olmayıp kişinin malvarlığını yönetme biçimi, ekonomik tasarruflarının sonuçları ve bu tasarrufların kendisi yahut ailesi bakımından meydana getirdiği tehlikeler de belirli koşullar altında vesayet altına alınmasını gerektirebilmektedir.
Bu kapsamda Türk Medeni Kanunu’nun 406.maddesi, savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı yahut malvarlığının kötü yönetilmesi nedeniyle kişinin kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açması ve bu sebeple devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olması yahut başkalarının güvenliğini tehdit etmesi durumunda kısıtlanmasını öngörmektedir.
Anılan düzenleme bakımından önem taşıyan husus, kişinin malvarlığı üzerinde tasarrufta bulunmuş olması değil, gerçekleştirilen tasarrufların niteliği, ekonomik gerekçesi, sürekliliği ve ortaya çıkardığı tehlikenin kanunda öngörülen koşulları karşılayıp karşılamadığıdır. Dolayısıyla her taşınmaz satışı, bağışlama veya yüksek miktarlı harcama kısıtlama sebebi oluşturmadığı gibi, kişinin ekonomik varlığını ciddi biçimde tehlikeye düşüren işlemlerinin sırf fiil ehliyetine sahip olduğu gerekçesiyle yargısal denetim dışında bırakılması da mümkün değildir.
Yargıtay uygulamasında özellikle taşınmazların karşılıksız veya gerçek değerinin altında devredilmesi, satış bedellerinin akıbetinin belirlenememesi, banka hesaplarından olağan dışı para çekilmesi ve üçüncü kişilerin borçları nedeniyle kişinin malvarlığının tehlikeye atılması, TMK m.406 kapsamında araştırılması gereken olgular arasında değerlendirilmektedir.
Malvarlığının Kötü Yönetilmesi Nedeniyle Kısıtlamanın Hukuki Koşulları
Türk Medeni Kanunu’nun 406. maddesinde düzenlenen malvarlığının kötü yönetilmesi sebebiyle kısıtlama, kişinin ekonomik kararlarının yerindeliğinin mahkeme tarafından genel olarak denetlenmesini değil, kanunda belirtilen ağırlıkta bir korunma ihtiyacının ortaya çıkıp çıkmadığının belirlenmesini amaçlamaktadır.
Bu nedenle malvarlığının kötü yönetildiğinin kabulü için yalnızca ekonomik bakımdan isabetsiz bir karar verilmiş olması yeterli değildir. Kişinin tasarruflarının niteliği ve sonuçları itibarıyla kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açması ve kanunun aradığı diğer koşulların da gerçekleşmesi gerekmektedir. Burada gerçekleşmiş bir yoksulluk durumunun bulunması zorunlu olmamakla birlikte, gelecekte ortaya çıkabilecek tehlikenin de soyut varsayımlara değil, somut ve denetlenebilir olgulara dayanması gerekir.
Taşınmazların Bedelsiz veya Gerçek Değerinin Altında Devredilmesinin Kısıtlama Bakımından Değerlendirilmesi
Malvarlığının kötü yönetilmesine dayalı vesayet davalarında en sık karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri, kişinin adına kayıtlı taşınmazları kısa süre içerisinde üçüncü kişilere devretmesi, bu devirlerin ekonomik karşılığının belirlenememesi veya satış bedellerinin kişinin malvarlığına dahil edildiğinin ortaya konulamamasıdır.
Bu tür işlemler bakımından yalnızca tapu sicilinde satış işleminin gerçekleştirilmiş olması yeterli bir inceleme oluşturmaz. Taşınmazların gerçek piyasa değerleri, resmi senetlerde gösterilen satış bedelleri, bedellerin fiilen ödenip ödenmediği, ödemelerin hangi hesaplara yapıldığı ve elde edilen tutarların hangi amaçlarla kullanıldığı birlikte araştırılmalıdır.
Yargıtay 18.Hukuk Dairesi’nin 30.03.2015 tarihli, 2015/3183 Esas 2015/4551 Karar sayılı ilamında; “…Türk Medeni Kanunu’nun 406.maddesi; “Savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetmesi sebebiyle kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden her ergin kısıtlanır.” hükmünü taşımaktadır. Dosya kapsamından; kısıtlanması istenilen 1930 doğumlu …’in, 1985 yılından beri son 10 güne kadar davacının yanında kaldığı, adına kayıtlı … 47857 ada 1,2,3,4,5,6,7,8,9 ile 47862 ada 1 ve 2 parsel sayılı taşınmazların tamamını davacının vekaleten aynı gün sattığı, … Mahallesi 45736 ada 9,10,11 ve Piyade Mahallesi 45361 ada 7,8, 45423 ada 3,5,6,7, 45361 ada 6 ve … Mahallesi 4489 ada 11 parsel sayılı taşınmazların da farklı tarihlerde vekaleten satıldığı, kısıtlı adayının duruşmada alınan beyanına göre satış bedellerini almadığı, elde edilen bedellerin nereye harcandığının tespit edilemediği ve denetiminin yapılamadığı gibi bu durumun mahkemece yaptırılan zabıta araştırması ve bazı tanık anlatımları ile doğrulandığı böylece mallarını kötü yönettiği anlaşıldığından 406. madde uyarınca kısıtlanma kararı verilmesi gerekirken, davanın reddi doğru görülmemiştir.” şeklinde hüküm tesis edilmiştir.
Anılan kararda taşınmazların vekâleten satılması tek başına kısıtlama sebebi olarak değerlendirilmemiş; satış bedellerinin ilgili kişiye ulaşmaması, bedellerin kullanım yerlerinin belirlenememesi ve bu durumun diğer delillerle desteklenmesi birlikte ele alınmıştır. Dolayısıyla kişinin malvarlığından önemli ekonomik değerlerin çıkmasına rağmen bunların karşılığının elde edilip edilmediğinin belirlenememesi, kötü yönetim iddiasının araştırılmasını gerektiren ciddi bir olgu niteliğindedir.
Benzer şekilde Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 24.01.2018 tarihli, 2017/8288 Esas 2018/1311 Karar sayılı ilamında; “…Dosyanın incelenmesinden; kısıtlanması talep edilen, …’nın, adına kayıtlı taşınmazlardan, 145 ada 1 parsel sayılı taşınmazı 28.5.2015 tarihinde …’ya, 161 ada 63 parsel sayılı taşınmazı 16.10.2014 tarihinde …’a, 161 ada 66 parsel sayılı taşınmazı 10.10.2014 tarihinde …’a sattığı, … T.A.Ş … Şubesindeki hesabından 29.05.2015 tarihinde 50.373 TL para çektiği anlaşılmaktadır. Kısıtlı adayı tarafından, kısa aralıklarla yapılan bu satışların ve bankadan çekilen paranın zorunlu bir ihtiyaca kullanıldığı iddia ve ispat edilmemiş olup, mevcut durum karşısında mahkemece, davacının Türk Medeni Kanunu’nun 406.maddesi kapsamında kalan talebinin kabulü ile …’nın kısıtlanmasına karar verilmesi yerine davanın reddi doğru görülmemiştir.” şeklinde hüküm tesis edilmiştir.
Bu karar, kısa aralıklarla gerçekleştirilen taşınmaz satışları ile banka hesaplarından yapılan yüksek tutarlı para çekme işlemlerinin birlikte değerlendirilmesinin önemini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, ekonomik işlemlerin açıklanamaması tek başına her olayda kısıtlama sonucunu doğurmaz. İşlemlerin kişinin ekonomik güvenliği üzerindeki etkisi ve TMK m.406’nın diğer koşulları somut olayın bütünlüğü içerisinde belirlenmelidir.
Üçüncü Kişilerin Borçları İçin Malvarlığının Tehlikeye Atılması
Malvarlığının kötü yönetilmesi yalnızca taşınmazların satılması veya yüksek tutarlı harcamalar yapılmasıyla sınırlı değildir. Kişinin üçüncü kişilerin borçları için kambiyo senedi düzenlemesi, malvarlığını teminat göstermesi veya ekonomik gücüyle bağdaşmayan yükümlülükler üstlenmesi de belirli koşullar altında TMK m.406 kapsamında değerlendirilebilir.
Bu noktada belirleyici olan, üçüncü kişi lehine gerçekleştirilen işlemin varlığından ziyade, üstlenilen yükümlülüğün kişinin ekonomik durumuna etkisi ve ortaya çıkan tehlikenin ağırlığıdır. Zira kişinin yakınlarına ekonomik yardımda bulunması veya başkasının borcunu üstlenmesi kural olarak tek başına malvarlığının kötü yönetildiğini göstermez. Ancak bu işlemler kişinin temel geçim imkânlarını ortadan kaldıracak veya kendisini devamlı korunmaya muhtaç bırakacak nitelikteyse vesayet hukukunun koruyucu hükümleri gündeme gelebilir.
Yargıtay 2.Hukuk Dairesi’nin 08.03.2010 tarihli, 2009/14686 Esas 2010/4160 Karar sayılı ilamında; “…Dava savurganlık, kötü yönetim nedenine dayalı (TMK.m.406) vasi atanmasına ilişkindir. Kısıtlanması istenen davacının annesi 1934 doğumlu M.’nin, diğer oğlu E.’nin borçları için bonolar vermek suretiyle başkalarına borçlandığı ve tapuda adına kayıtlı taşınmaz mallarının üzerine haciz şerhinin konulduğu, kendisini ve ailesini darlık ve yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açtığı anlaşılmaktadır. Bu durumda Türk Medeni Kanununun 406. madde koşulları gerçekleşmiştir. Davanın kabulü gerekirken, delillerin yanlış değerlendirilmesi sonucu reddine karar verilmesi doğru değildir.” şeklinde hüküm tesis edilmiştir.
Kararda üçüncü kişinin borçları nedeniyle bono düzenlenmesi ve taşınmazların haciz tehdidiyle karşı karşıya kalması, kişinin ekonomik güvenliğini tehlikeye düşüren olgular olarak değerlendirilmiştir. Böylece vesayet hukukunda malvarlığının korunmasının yalnızca mevcut ekonomik değerlerin muhafazasından ibaret olmadığı, kişinin gelecekte üstlenebileceği borçların ve bu borçların doğuracağı sonuçların da dikkate alınması gerektiği ortaya konulmuştur.
Vesayet Davalarında Mahkemenin Resen Araştırma Yükümlülüğü
Vesayet hukukunun kamu düzeniyle doğrudan ilişkili olması, kısıtlama davalarının yalnızca tarafların ileri sürdükleri vakıa ve sundukları deliller çerçevesinde değerlendirilmesini engellemektedir. Kişinin fiil ehliyetinin sınırlandırılması gibi ağır hukuki sonuçlar doğuran bir kararın verilmesi kadar, korunmaya ihtiyaç duyan bir kişinin gerekli hukuki korumadan yoksun bırakılması da ciddi sonuçlara yol açabileceğinden, mahkemenin araştırma yükümlülüğü özel bir önem taşımaktadır.
Bu kapsamda mahkeme, kısıtlanması istenen kişinin malvarlığını, gerçekleştirdiği ekonomik işlemleri, gelir ve giderlerini, taşınmaz devirlerini ve banka hesap hareketlerini uyuşmazlığın gerektirdiği ölçüde araştırmalı; tarafların sunduğu delilleri birlikte değerlendirerek kısıtlama sebeplerinin gerçekleşip gerçekleşmediğini belirlemelidir.
Yargıtay 8.Hukuk Dairesi’nin 01.06.2017 tarihli, 2017/2305 Esas 2017/8084 Karar sayılı ilamında; “…Türk Medeni Kanununun 406. maddesinde; “Savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetmesi sebebiyle kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden her ergin kısıtlanır.” hükmü yer almaktadır. Dava dilekçesinde kısıtlanması istenilen ….in kendilerine para karşılığı bakan kadına bedelini almadan taşınmaz devrettiği, 2007 ve 2008 yıllarında sattığı taşınmazın bedelini 2011 yılında tahsil ettiği ve bir çok taşınmazı bedelsiz devredeceği iddiası da olduğu halde; mahkemece, Türk Medeni Kanununun 406. maddesi uyarınca herhangi bir araştırma ve değerlendirme yapılmamıştır. Vesayet hakkındaki hükümlerin kamu düzenine ilişkin olduğu, mahkemece re’sen araştırma yapılabileceği de gözetilerek, Türk Medeni Kanununun 406. maddesinde yer alan hususlar yönünden de re’sen ve tarafların gösterecekleri delillerin toplanıp değerlendirilmesi yapılarak oluşacak sonucuna göre bir karar verilmesi yerine eksik inceleme ile davanın reddi doğru görülmemiştir.” şeklinde hüküm tesis edilmiştir.
Kararda özellikle bedelsiz taşınmaz devri iddialarının araştırılmadan bırakılması eleştirilmiş ve mahkemenin TMK.m.406 kapsamında bağımsız bir inceleme yapması gerektiği vurgulanmıştır. Bu yaklaşım, vesayet yargılamasında mahkemenin yalnızca taraflarca sunulan delillerin yeterliliğini değerlendirmekle yetinemeyeceğini, somut olayın gerektirdiği araştırmaları da gerçekleştirmesi gerektiğini göstermektedir.
Nitekim Yargıtay 8.Hukuk Dairesi’nin 28.11.2017 tarihli, 2017/3018 Esas 2017/15725 Karar sayılı ilamında; “…Vesayet hakkındaki hükümlerin kamu düzeni ile yakından ilgili olduğu, Mahkemece; re’sen araştırma yapılabileceği de gözetilerek, Türk Medeni Kanununun 406. maddesinde yer alan hususlar yönünden kısıtlanması istenilen…’in mevcut malvarlığının tespiti, tapuda devrettiği iddia edilen taşınmazın tapu bilgileri taraflardan sorularak satış bedelinin gerçek değerinin altında olup olmadığı ve banka hesap hareketlerini gösterir kayıtların getirtilerek olağanüstü harcama bulunup bulunmadığı böyle bir devir mevcutsa bu tasarrufların kendisini veya ailesini darlık ve yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açıp açmadığı Yargıtay denetimine imkan verecek şekilde tespit edilmesi için re’sen ve tarafların gösterecekleri delillerin toplanıp değerlendirilmesi yapılarak oluşacak sonucuna göre öncelikle kısıtlanmasını gerektirir bir neden bulunup bulunmadığı, bulunmuyorsa Türk Medeni Kanunu’nun 429. maddesi gereğince yasal danışman atanmasını gerektiren bir durum olup olmadığının belirlenmesi amacıyla rapor alınarak oluşacak sonuç dairesinde bir karar verilmesi gerekirken, eksik inceleme ve araştırma ile davanın reddi doğru görülmemiştir.”
Vesayet Davalarında Mahkemenin Resen Araştırma Yükümlülüğü ve Delillerin Toplanması
Vesayet hukukuna ilişkin uyuşmazlıklar, yalnızca tarafların bireysel menfaatlerini ilgilendiren özel hukuk uyuşmazlıklarından farklı olarak kamu düzeniyle doğrudan bağlantılıdır. Bu nedenle kısıtlama talebinin değerlendirilmesinde mahkemenin inceleme yetkisi, tarafların ileri sürdükleri vakıalar ve sundukları delillerle sınırlı olmayıp vesayet altına alınması istenilen kişinin korunmasını gerektiren hukuki sebeplerin bulunup bulunmadığının araştırılmasını da kapsamaktadır. Özellikle malvarlığının kötü yönetildiği iddiasına dayanan davalarda, ekonomik işlemlerin niteliğinin ve sonuçlarının ortaya konulması bakımından mahkemenin resen araştırma yetkisi önem taşımaktadır.
Nitekim Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 01.06.2017 tarihli, 2017/2305 Esas 2017/8084 Karar sayılı ilamında; “…Türk Medeni Kanununun 406.maddesinde; “Savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetmesi sebebiyle kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden her ergin kısıtlanır.” hükmü yer almaktadır. Dava dilekçesinde kısıtlanması istenilen ….in kendilerine para karşılığı bakan kadına bedelini almadan taşınmaz devrettiği, 2007 ve 2008 yıllarında sattığı taşınmazın bedelini 2011 yılında tahsil ettiği ve bir çok taşınmazı bedelsiz devredeceği iddiası da olduğu halde; mahkemece, Türk Medeni Kanununun 406. maddesi uyarınca herhangi bir araştırma ve değerlendirme yapılmamıştır. Vesayet hakkındaki hükümlerin kamu düzenine ilişkin olduğu, mahkemece re’sen araştırma yapılabileceği de gözetilerek, Türk Medeni Kanununun 406. maddesinde yer alan hususlar yönünden de re’sen ve tarafların gösterecekleri delillerin toplanıp değerlendirilmesi yapılarak oluşacak sonucuna göre bir karar verilmesi yerine eksik inceleme ile davanın reddi doğru görülmemiştir.” şeklinde hüküm tesis edilmiştir.
Anılan kararda, taşınmazların karşılıksız devredildiği ve satış bedellerinin olağan dışı tarihlerde tahsil edildiği yönündeki iddiaların araştırılmadan kısıtlama talebinin reddedilmesi hukuka aykırı bulunmuştur. Bu yaklaşım, mahkemenin yalnızca tarafların sunduğu delillerin yeterliliğini değerlendirmekle yetinemeyeceğini, malvarlığının kötü yönetildiğine ilişkin ciddi iddialar karşısında uyuşmazlığın aydınlatılması için gerekli araştırmaları yapması gerektiğini göstermektedir.
Benzer şekilde Yargıtay 18.Hukuk Dairesi’nin 02.02.2015 tarihli, 2014/14816 Esas 2015/1160 Karar sayılı ilamında; “…Mahkemece, resmi sağlık kurulundan rapor alınarak ilgilinin akli durumu değerlendirilmiş ise de; malvarlığını kötü yönetme (TMK md. 406) iddiası yönünden kısıtlanması istenenK1 malvarlığının bulunup bulunmadığı, malvarlığı mevcutsa bunlara ilişkin tasarrufların kendisini veya ailesini darlık ve yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açıp açmadığı, tapuda devrettiği iddia edilen taşınmazın tapu bilgileri taraflardan sorularak satış bedelinin gerçek değerinin altında olup olmadığı ve banka hesap hareketlerini gösterir kayıtların getirtilerek olağanüstü harcama bulunup bulunmadığı Yargıtay denetimine imkan verecek şekilde belirlenip tespit edilmemiş ve bu iddia ile ilgili tanık dinlenmemiştir. Taraflara bu yöndeki delillerini bildirmek üzere süre verilmesi, gösterdikleri takdirde toplanması, varsa tanıklarının dinlenmesi ve tüm delillerin birlikte değerlendirilmesi sonucu bir karar verilmesi gerekirken, eksik inceleme ile yazılı şekilde hüküm kurulması doğru görülmemiştir.” şeklinde hüküm tesis edilmiştir.
Bu karar doğrultusunda malvarlığının kötü yönetilmesine dayalı kısıtlama davalarında tapu kayıtlarının, banka hesap hareketlerinin, taşınmaz satışlarına ilişkin resmi belgelerin ve gerektiğinde tanık anlatımlarının birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir. Özellikle taşınmazların gerçek değerinin altında devredilip devredilmediği, satış bedellerinin hangi amaçlarla kullanıldığı ve gerçekleştirilen işlemlerin kişinin ekonomik geleceğini ne ölçüde etkilediği somut biçimde belirlenmelidir.
Bununla birlikte, mahkemenin resen araştırma yetkisi sınırsız bir müdahale yetkisi olarak yorumlanmamalıdır. Yapılacak incelemenin kısıtlama talebinin dayandığı somut olgularla bağlantılı, gerekli ve ölçülü olması; elde edilen delillerin de kişinin hukuki ve ekonomik durumunun bütünlüğü içerisinde değerlendirilmesi gerekir.
Akıl Sağlığının Yerinde Olması Malvarlığının Kötü Yönetilmesi Nedeniyle Kısıtlamaya Engel Değildir
Vesayet davalarında üzerinde durulması gereken temel ayrımlardan biri, Türk Medeni Kanunu’nun 405. maddesinde düzenlenen akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle kısıtlama ile aynı Kanun’un 406. maddesinde düzenlenen savurganlık, kötü yaşama tarzı ve malvarlığının kötü yönetilmesi nedeniyle kısıtlamanın birbirinden bağımsız hukuki sebepler oluşturmasıdır.
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanan kısıtlama taleplerinde kişinin sağlık durumunun değerlendirilmesi belirleyici nitelik taşırken, malvarlığının kötü yönetilmesine dayanan taleplerde kişinin ekonomik tasarrufları, bu tasarrufların sonuçları ve korunma ihtiyacı ön plana çıkmaktadır. Dolayısıyla kişinin akıl sağlığının yerinde olduğuna ilişkin sağlık kurulu raporu bulunması, malvarlığının kötü yönetilmesi nedeniyle kısıtlanmasını kendiliğinden engellemez.
Nitekim Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 23.01.2018 tarihli, 2017/7427 Esas 2018/1168 Karar sayılı ilamında; “…Mahkemece hükme esas alınan raporda şahsa vasi tayini gerekmediği belirtilmiştir. Yani raporda sadece TMK 405 maddesi bakımından değerlendirme yapılmıştır. Oysa ki dava dilekçesinde kısıtlı adayının malvarlığını kötü yönetmesi iddiası da mevcuttur. Mahkemece TMK 406. maddesi uyarınca araştırma yapılmamıştır. Vesayet hakkındaki hükümlerin kamu düzenine ilişkin olduğu, mahkemece resen araştırma yapılabileceği de gözetilerek; resen ve tarafların gösterecekleri delillerin toplanması ve sonucuna göre bir karar verilmesi gerekirken, eksik inceleme ile hüküm tesisi doğru görülmemiştir.” şeklinde hüküm tesis edilmiştir.
Kararda da vurgulandığı üzere, sağlık kurulu raporunun yalnızca akıl hastalığı veya akıl zayıflığı bakımından değerlendirme içermesi hâlinde, malvarlığının kötü yönetilmesine dayanan kısıtlama talebinin bu rapor esas alınarak reddedilmesi mümkün değildir. Mahkeme, ileri sürülen her kısıtlama sebebini kendi hukuki koşulları çerçevesinde değerlendirmek ve bunlara ilişkin delilleri ayrı ayrı incelemekle yükümlüdür.
Bu nedenle kişinin akıl sağlığının yerinde olduğunun belirlenmesi, ekonomik tasarruflarının TMK m.406 kapsamında araştırılmasına engel oluşturmadığı gibi, kişinin sağlıklı olması da malvarlığını kötü yönetmediği yönünde kesin bir hukuki karine meydana getirmez.
Birden Fazla Kısıtlama Sebebinin İleri Sürülmesi ve Her Sebebin Ayrı Ayrı İncelenmesi
Vesayet davalarında aynı kişiye ilişkin olarak birden fazla kısıtlama sebebinin birlikte ileri sürülmesi mümkündür. Özellikle ileri yaş, sağlık sorunları, malvarlığının kötü yönetilmesi ve üçüncü kişilerin ekonomik etkisi altında gerçekleştirilen tasarruflar bir arada bulunduğunda, mahkemenin yalnızca tek bir kısıtlama sebebiyle sınırlı inceleme yapması uyuşmazlığın eksik değerlendirilmesine neden olabilir.
Yargıtay 2.Hukuk Dairesi’nin 10.09.2012 tarihli, 2011/22829 Esas 2012/20704 Karar sayılı ilamında; “…Davacı; akıl hastalığı veya akıl zayıflığı hukuki sebebi yanında ( TMK md. 405), kısıtlanması istenenin taşınmaz ve gelirlerinin kötü yönetildiğini ve bunların korunması gerektiğini beyanla kötü yaşam tarzı ve kötü yönetim sebebiyle de (TMK md. 406) vesayet kararı verilmesini istemiştir. Açıklanan nedenlerle mahkemece kısıtlanması istenenin, yasada belirtilen durumunun bulunup bulunmadığının tespiti için; taraflardan kötü yaşam tarzı ve kötü yönetim iddiasına hasren delilleri sorulup, toplanması ve gerçekleşen sonuca göre karar verilmesi gerekirken, bu yön nazara alınmadan eksik inceleme ile yazılı şekilde karar verilmesi usul ve yasaya aykırı olup bozmayı gerektirmiştir.” şeklinde hüküm tesis edilmiştir.
Anılan karar, kısıtlama sebeplerinin birbirinden bağımsız biçimde incelenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Nitekim akıl hastalığına ilişkin iddiaların ispatlanamamış olması, malvarlığının kötü yönetildiğine ilişkin diğer iddiaların değerlendirme dışında bırakılmasını haklı kılmaz. Mahkeme, ileri sürülen hukuki sebeplerin her biri bakımından gerekli araştırmayı yapmalı ve kararını toplanan delillerin tamamını birlikte değerlendirerek oluşturmalıdır.
Önceki Sağlık Kurulu Raporlarının ve Vesayet Kararlarının Sonraki Davalara Etkisi
Kısıtlama taleplerinin değerlendirilmesinde karşılaşılan bir diğer mesele, aynı kişi hakkında daha önce yürütülen vesayet yargılamasında kısıtlama koşullarının bulunmadığının belirlenmiş olmasıdır. Ancak vesayet hukukunda kişinin sağlık durumu, ekonomik koşulları ve korunma ihtiyacı zaman içerisinde değişebileceğinden, önceki yargılamada kısıtlama talebinin reddedilmiş olması, sonradan ortaya çıkan yeni vakıaların değerlendirilmesini engellemez.
Yargıtay 8.Hukuk Dairesi’nin 23.01.2018 tarihli, 2017/7423 Esas 2018/1165 Karar sayılı ilamında; “…Mahkemece, retle sonuçlanarak kesinleşen Tarsus 2. Sulh Hukuk Mahkemesi’nin 2010/1277 Esas sayılı vesayet dosyasında kısıtlı adayı … hakkında sağlık kurulu raporu alındığı ve vesayet altına alınmasına gerek olmadığının görüldüğü, dosya incelendiğinde kısıtlı adayı hakkında sağlık kurulu raporu aldırılmasına yetecek delil sunulmadığı gerekçeleriyle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve TMK kapsamında sağlık kurulu raporu aldırılmaksızın TMK 405 maddesi bağlamında davanın reddine karar verilmiş ise de, varılan sonuç dosya kapsamına uygun düşmemektedir. Hükme esas alınan önceki vesayet dosyasında aldırılan rapor tarihi ile temyize konu dava tarihi arasında geçen süre ve kısıtlı adayının yaşı gözetilmeksizin yazılı gerekçe ile talebin reddi hatalıdır. Mahkemece; kısıtlanması istenen …’ın dosyadaki bilgi ve belgeler ile birlikte resmi sağlık kuruluna sevk edilip muayenesi yaptırılarak, Türk Medeni Kanunu’nun 405. maddesinde yer alan kısıtlama sebeplerinin olup olmadığının tespiti ile oluşacak sonuca göre bir karar verilmelidir.” şeklinde hüküm tesis edilmiştir.
Kararda özellikle önceki sağlık kurulu raporunun tarihi, aradan geçen süre ve kısıtlanması istenilen kişinin yaşı üzerinde durulmuştur. Bu yaklaşım doğrultusunda, geçmişte kısıtlama koşullarının bulunmadığının tespit edilmiş olması, sonraki dönemde kişinin durumunun yeniden değerlendirilmesine engel teşkil etmemektedir. Bununla birlikte, kararın doğrudan TMK m.405 kapsamında verilen sağlık kurulu raporuna ilişkin olduğu ve malvarlığının kötü yönetilmesine dayanan TMK.m.406 yönünden ayrı bir değerlendirme içerdiği sonucuna varılamayacağı gözetilmelidir.
Kısıtlama Koşullarının Bulunmaması Hâlinde Yasal Danışman Atanmasının Değerlendirilmesi
Malvarlığının kötü yönetilmesi nedeniyle açılan vesayet davalarında mahkemenin değerlendirmesi yalnızca kısıtlama talebinin kabulü veya reddiyle sınırlı değildir. Kişinin fiil ehliyetinin tamamen sınırlandırılmasını gerektiren koşullar bulunmamakla birlikte belirli hukuki işlemler bakımından korunma ihtiyacı mevcutsa, Türk Medeni Kanunu’nun 429.maddesinde düzenlenen yasal danışmanlık kurumunun uygulanma koşulları da değerlendirilmelidir.
Yasal danışmanlık, kişinin fiil ehliyetine kısıtlamaya göre daha sınırlı müdahale edilmesini sağlayan bir hukuki koruma mekanizmasıdır. Bu nedenle kişinin ekonomik menfaatlerinin korunması için mutlaka vasi atanması gerekip gerekmediği belirlenirken, daha hafif koruma tedbirlerinin yeterli olup olmayacağı da dikkate alınmalıdır.
Nitekim Yargıtay 8.Hukuk Dairesi’nin 28.11.2017 tarihli, 2017/3018 Esas 2017/15725 Karar sayılı ilamında; “…Vesayet hakkındaki hükümlerin kamu düzeni ile yakından ilgili olduğu, Mahkemece; re’sen araştırma yapılabileceği de gözetilerek, Türk Medeni Kanununun 406. maddesinde yer alan hususlar yönünden kısıtlanması istenilen…’in mevcut malvarlığının tespiti, tapuda devrettiği iddia edilen taşınmazın tapu bilgileri taraflardan sorularak satış bedelinin gerçek değerinin altında olup olmadığı ve banka hesap hareketlerini gösterir kayıtların getirtilerek olağanüstü harcama bulunup bulunmadığı böyle bir devir mevcutsa bu tasarrufların kendisini veya ailesini darlık ve yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açıp açmadığı Yargıtay denetimine imkan verecek şekilde tespit edilmesi için re’sen ve tarafların gösterecekleri delillerin toplanıp değerlendirilmesi yapılarak oluşacak sonucuna göre öncelikle kısıtlanmasını gerektirir bir neden bulunup bulunmadığı, bulunmuyorsa Türk Medeni Kanunu’nun 429. maddesi gereğince yasal danışman atanmasını gerektiren bir durum olup olmadığının belirlenmesi amacıyla rapor alınarak oluşacak sonuç dairesinde bir karar verilmesi gerekirken, eksik inceleme ve araştırma ile davanın reddi doğru görülmemiştir.” şeklinde hüküm tesis edilmiştir.
Kararda, mahkemenin öncelikle kısıtlama koşullarının gerçekleşip gerçekleşmediğini araştırması, bu koşulların bulunmaması hâlinde ise yasal danışman atanmasını gerektiren bir durum bulunup bulunmadığını da değerlendirmesi gerektiği açıkça ifade edilmiştir. Bu yaklaşım, vesayet hukukunda kişinin korunması amacıyla başvurulacak tedbirin, mevcut tehlikenin niteliği ve ağırlığıyla orantılı olması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Dolayısıyla malvarlığının kötü yönetildiğine ilişkin iddiaların incelenmesi sonucunda TMK m.406 kapsamında kısıtlama koşullarının gerçekleşmediği belirlense dahi kişinin ekonomik menfaatlerinin korunmasını gerektiren daha sınırlı bir ihtiyaç bulunabilir. Böyle bir durumda mahkemenin, TMK m.429 kapsamında yasal danışman atanmasının koşullarını ayrıca değerlendirmesi, kişinin hukuki özerkliğinin korunması ile ekonomik güvenliğinin sağlanması arasında uygun bir dengenin kurulmasına hizmet edecektir.
Malvarlığının Kötü Yönetilmesine Dayalı Kısıtlama Davalarında İspat ve Delillerin Değerlendirilmesi
Malvarlığının kötü yönetilmesine dayanan kısıtlama davalarında ispat faaliyetinin temel amacı, kişinin gerçekleştirdiği ekonomik tasarrufların yalnızca varlığını ortaya koymak değil, bu tasarrufların hukuki ve ekonomik sonuçlarını belirleyerek kanunda öngörülen korunma ihtiyacının gerçekleşip gerçekleşmediğini tespit etmektir. Bu nedenle kısıtlama talebinin değerlendirilmesinde münferit işlemlerden hareketle kesin sonuçlara ulaşılması yerine, kişinin malvarlığının genel durumu, gelir kaynakları, borçları, ekonomik yükümlülükleri ve gerçekleştirdiği tasarrufların birbirleriyle olan ilişkisi birlikte incelenmelidir.
Özellikle taşınmazların kısa aralıklarla elden çıkarılması, satış bedellerinin kişinin hesaplarına intikal etmemesi, yüksek miktarlı para çekme işlemlerinin ekonomik gerekçesinin belirlenememesi ve üçüncü kişilerin borçları nedeniyle kişinin malvarlığının haciz tehdidiyle karşı karşıya kalması, kötü yönetim iddiasının araştırılmasını gerektiren önemli olgulardır. Bununla birlikte, bu işlemlerin varlığı tek başına kısıtlama kararı verilmesini zorunlu kılmadığından, söz konusu tasarrufların kişinin ekonomik varlığını ne ölçüde tehlikeye düşürdüğü ayrıca ortaya konulmalıdır.
Bu çerçevede mahkemenin tapu kayıtlarını ve taşınmazların devir işlemlerine ilişkin resmi senetleri incelemesi, gerektiğinde taşınmazların devir tarihlerindeki gerçek değerlerini belirlemesi, banka hesap hareketlerini getirterek satış bedellerinin akıbetini araştırması ve ekonomik işlemlerin niteliğini açıklığa kavuşturabilecek tanık anlatımlarını değerlendirmesi gerekmektedir. Kişinin borçlanma işlemleri, düzenlediği kambiyo senetleri ve malvarlığı üzerindeki haciz kayıtları da ekonomik tehlikenin belirlenmesinde dikkate alınabilecek deliller arasındadır.
Bunun yanında, ekonomik işlemlerin üçüncü kişilerin etkisi altında gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği, kişinin söz konusu işlemlerden herhangi bir karşılık elde edip etmediği ve malvarlığında meydana gelen azalmanın geçici bir ekonomik tercihten mi yoksa korunma ihtiyacı doğuran bir yönetim biçiminden mi kaynaklandığı da araştırılmalıdır. Zira vesayet hukukunun amacı, kişinin her ekonomik kararını denetlemek veya onu mali risklerden bütünüyle uzaklaştırmak değil, kanunun öngördüğü ağırlıkta bir tehlike karşısında hukuki korunmasını sağlamaktır.
Öte yandan, vesayet hükümlerinin kamu düzeniyle ilişkili olması nedeniyle mahkemenin resen araştırma yetkisine sahip bulunması, kısıtlama talebinde bulunan kişilerin somut vakıaları açıklama ve ellerindeki delilleri sunma gerekliliğini ortadan kaldırmamaktadır. Mahkeme, tarafların sundukları delillerle birlikte kendiliğinden elde ettiği bilgi ve belgeleri değerlendirerek kararını somut, gerekçeli ve yargısal denetime elverişli tespitlere dayandırmalıdır.
Ayrıca TMK m.409 uyarınca, savurganlık ve malvarlığının kötü yönetilmesi gibi TMK m.406 kapsamındaki sebeplerle kısıtlama kararı verilmeden önce ilgili kişinin dinlenmesi zorunludur. Bu usuli güvence, kısıtlanması istenilen kişinin ekonomik tasarruflarına ilişkin açıklamalarını sunabilmesini ve kendisi hakkında ileri sürülen iddialara karşı görüşlerini bildirebilmesini sağlamaktadır.
Sonuç
Türk Medeni Kanunu’nun 406. maddesinde düzenlenen malvarlığının kötü yönetilmesi nedeniyle kısıtlama, kişinin ekonomik tasarruflarından kaynaklanan ciddi tehlikeler karşısında kişisel ve malvarlıksal menfaatlerinin korunmasını amaçlayan önemli bir vesayet hukuku kurumudur. Bununla birlikte, kısıtlama kişinin fiil ehliyetini doğrudan etkileyen ağır bir hukuki müdahale niteliğinde olduğundan, bu tedbire başvurulabilmesi için kanunda öngörülen koşulların somut delillerle ortaya konulması gerekmektedir. Yargıtay kararlarında da vurgulandığı üzere, taşınmazların karşılıksız veya gerçek değerlerinin altında devredilmesi, satış bedellerinin akıbetinin belirlenememesi, banka hesaplarından olağan dışı para çekilmesi ve üçüncü kişilerin borçları nedeniyle malvarlığının tehlikeye atılması, TMK m.406 kapsamında değerlendirilmesi gereken olgular arasında yer almaktadır. Ancak bu işlemlerden hareketle kısıtlama sonucuna ulaşılabilmesi için kişinin kendisini veya ailesini darlık ya da yoksulluğa düşürme tehlikesinin ve kanunun aradığı diğer koşulların da gerçekleşmesi gerekmektedir. Diğer taraftan, akıl sağlığının yerinde olması, malvarlığının kötü yönetilmesi nedeniyle kısıtlama kararı verilmesine hukuken engel değildir. TMK m.405 ile TMK m.406 birbirinden bağımsız kısıtlama sebepleri düzenlediğinden, yalnızca kişinin akıl sağlığının yerinde olduğunu belirleyen bir sağlık kurulu raporuna dayanılarak malvarlığının kötü yönetilmesine ilişkin iddiaların reddedilmesi eksik inceleme niteliğindedir. Vesayet hükümlerinin kamu düzenine ilişkin niteliği karşısında mahkemelerin, ileri sürülen kısıtlama sebeplerini ayrı ayrı incelemeleri, gerekli delilleri resen toplamaları ve kişinin ekonomik durumunu bütünlük içerisinde değerlendirmeleri gerekmektedir. Kısıtlama koşullarının gerçekleşmediği durumlarda ise daha sınırlı bir hukuki koruma sağlayan yasal danışmanlık kurumunun uygulanma koşulları ayrıca ele alınmalıdır. Sonuç olarak, malvarlığının kötü yönetilmesine dayalı vesayet davalarında belirleyici olan, kişinin ekonomik kararlarının isabetli olup olmadığı değil, bu kararların kanunda öngörülen ağırlıkta bir korunma ihtiyacı doğurup doğurmadığıdır. Bu ayrımın gözetilmesi, bir taraftan korunmaya muhtaç kişilerin ekonomik varlıklarının güvence altına alınmasını, diğer taraftan bireyin fiil ehliyetine ve hukuki özerkliğine gereksiz müdahalede bulunulmamasını sağlayacaktır.