Avukat Ali Mert Karakılçık
İhtiyati tedbir, yargılama devam ederken hakkın korunmasını sağlar; ancak henüz kesin olarak belirlenmemiş bir hukuki duruma dayanılarak uygulanması, karşı tarafın veya üçüncü kişilerin zarara uğramasına yol açabilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 399. maddesinde düzenlenen tazminat sorumluluğu ile 392. maddesinde öngörülen teminat, bu riskin tedbirden yararlanan kişiye yüklenmesine hizmet eder. Bununla birlikte tedbirin kaldırılması, zararın doğması ve teminatın tazminat alacaklısına ödenmesi birbirinden ayrı hukuki değerlendirmeler gerektirir. Bu çalışmada sorumluluğun niteliği ve şartları; tedbirin usulî sebeplerle sona ermesi, bir aylık teminat süresi ile bir yıllık zamanaşımı, görevli ve yetkili mahkeme, zararın ispatı ve teminatın iadesinin önlenmesi yönlerinden incelenmektedir. Yargı kararları arasındaki farklılıklar ve öğretideki görüş ayrılıkları birlikte ele alınarak, kusursuz sorumluluğun zarar ve uygun illiyet bağını ispat zorunluluğunu ortadan kaldırmadığı; teminatın muhafazasının ise tazminat alacağının varlığından bağımsız bir usulî dikkat gerektirdiği ortaya konulmaktadır.
Anahtar kelimeler: İhtiyati tedbir, kusursuz sorumluluk, tazminat, teminatın iadesi, zamanaşımı, uygun illiyet bağı.
Giriş
İhtiyati tedbir yargılamasında verilen karar, uyuşmazlığın esasını kesin olarak çözmez. Mahkeme, çoğu zaman karşı tarafı dinlemeden ve yaklaşık ispatla yetinerek geçici koruma sağlar. Bu aşamada haklı görünen talebin yargılama sonunda dayanaksız çıkması mümkündür. Geçici korumanın yararı talepte bulunana ait olduğuna göre, korumanın haksızlığının ortaya çıkması hâlinde doğan zararın hangi şartlarla ve kimin tarafından karşılanacağı da düzenlenmelidir. HMK m. 399 bu sorumluluğu, HMK m. 392 ise sorumluluktan doğabilecek alacağın teminatını konu edinir (Dr.Cenk AKİL, 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, Ankara Barosu Dergisi, 2013/3, s.175–176).
Uygulamadaki güçlük, bu iki düzenlemenin farklı işlevlerinin gözden kaçırılmasından kaynaklanmaktadır. Tedbirin kalkması tazminata hak kazanıldığını her durumda göstermez; tazminat davasının açılabilmesi ile bu davada hüküm verilebilmesi aynı şartlara bağlı değildir. Teminatın iadesine ilişkin bir aylık sürenin geçirilmesi de tazminat alacağının kendiliğinden ortadan kalkması anlamına gelmez. Aynı şekilde, mahkeme dosyasında bulunan bir banka teminat mektubunun korunması ile bu mektubun paraya çevrilerek zarar görene ödeme yapılması farklı aşamalardır.
Çalışmanın temel yaklaşımı, tedbir kararının verilme sebebi, uygulama biçimi ve sona erme nedenini birlikte değerlendirmektir. Kararlarda yer alan genel açıklamalar somut uyuşmazlıktan koparılmamalı; tarafların iddiaları, ilk derece mahkemesinin gerekçesi, kanun yolu merciinin kabulü ve karşı oylar birbirinden ayrılmalıdır. İhtiyati haciz, haksız icra takibi ve sözleşmesel teminat mektuplarına ilişkin kararlar da ancak kendi hukuki bağlamları açıklanarak ihtiyati tedbir sorumluluğuyla karşılaştırılabilir.
I- İhtiyati Tedbir ile Sorumluluk ve Teminat Arasındaki İlişki
HMK.m.389 ve 390 uyarınca ihtiyati tedbir, uyuşmazlık konusu hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşması veya imkânsızlaşması yahut gecikme nedeniyle ciddi bir zarar doğması tehlikesine karşı sağlanır. Talepte bulunan, koruma sebebini ve istediği tedbirin türünü açıklamalı, esas yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmelidir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.09.2023 Tarihli 2021/658 Esas 2023/867 Karar sayılı kararında yaklaşık ispatın ispat zorunluluğunu ortadan kaldırmadığı açıklanmıştır. Karardaki değerlendirmeye göre hâkimin, ileri sürülen vakıayı ağırlıklı ihtimal olarak kabul etmesi yeterli olup karşıt ihtimalin tümüyle dışlanması aranmaz.
Geçici korumanın gerekli olup olmadığı, uyuşmazlığın bütün yönleriyle çözümlenmesini beklemeden değerlendirilir. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 23.Hukuk Dairesi’nin 27.09.2023 Tarihli 2023/1685 Esas 2023/1416 Karar sayılı kararında tapu kaydı ve uyuşmazlığın niteliği gözetilerek, taşınmazın üçüncü kişilere devrinin hakkın elde edilmesini güçleştirebileceği veya imkânsızlaştırabileceği kabul edilmiş; talebin yargılamayı gerektirdiği gerekçesiyle reddi uygun bulunmamıştır.
HMK.m.392/1’de teminat alınması kural, teminatsız koruma ise gerekçelendirilmesi gereken istisnadır. Talebin resmî belgeye veya başkaca kesin delile dayanması yahut durum ve koşulların gerektirmesi hâlinde mahkeme teminat alınmamasına karar verebilir. Adli yardımdan yararlananlar ayrıca düzenlenmiştir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 2.Hukuk Dairesi’nin 21.09.2021 Tarihli 2021/1589 Esas 2021/1372 Karar sayılı kararında nüfus, veraset ve tapu kayıtları ile olayın özellikleri değerlendirilerek teminatsız tedbir uygun bulunmuştur. Bu sonuç, resmî belge sunulmasının her olayda zorunlu teminat muafiyeti doğurduğu şeklinde genelleştirilemez.
Teminat, zararın doğduğuna ilişkin peşin bir kabul olmadığı gibi, sorumluluğun azami sınırı da değildir. Gerçek zarar teminatı aşabilir; teminatsız tedbir verilmiş olması da tedbirden yararlananı sorumluluktan kurtarmaz. Teminatın işlevi, ileride doğabilecek tazminat alacağının tahsilini kolaylaştırmaktır. Bu nedenle teminat miktarı, talepte bulunanın esas davadaki alacağının belli bir oranı olarak belirlenmiş olsa dahi, zarar görenin aynı oranda veya aynı tutarda tazminata hak kazandığı sonucuna varılamaz (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.181–184).
II- Sorumluluğun Hukuki Niteliği ve Muhatabı
Kusursuz Sorumluluk ve Fedakârlığın Denkleştirilmesi
HMK m. 399/1, lehine tedbir verilen tarafın talep anında haksız olduğunun anlaşılması, tedbirin kendiliğinden kalkması veya itiraz üzerine kaldırılması hâllerinde haksız tedbir nedeniyle uğranılan zararın tazminini öngörmektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.09.2023 Tarihli 2021/658 Esas 2023/867 Karar sayılı kararında haksız ihtiyati tedbirden doğan maddi tazminat sorumluluğu kusursuz sorumluluk olarak nitelendirilmiştir. Bu esasa göre talepte bulunanın kastının veya ihmalinin ayrıca ispatı aranmaz. Talebin başlangıçta mahkemece kabul edilmiş olması, sonradan ortaya çıkan haksızlık, zarar ve uygun illiyet bağı şartlarının incelenmesini engellemez.
Öğretide sorumluluğu haksız fiile benzeyen bir sorumluluk olarak açıklayan yaklaşımın yanında, fedakârlığın denkleştirilmesini öne çıkaran görüş bulunmaktadır. Korkmaz, mahkeme kararına dayanan geçici müdahalenin klasik anlamda hukuka aykırı fiille özdeşleştirilmesine karşı çıkarak, sorumluluğu kusursuz sorumluluk ve fedakârlığın denkleştirilmesi temelinde ele almaktadır (Dr.Ramazan KORKMAZ, Haksız İhtiyatî Tedbirden Kaynaklanan Tazminat Davasının Normatif Zarar Teorisi Bağlamında Değerlendirilmesi, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 21, Sayı 2, 2019, s.810–813). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 25.11.2021 Tarihli 2017/1441 Esas 2021/1501 Karar sayılı kararında maddi tazminat sorumluluğunun kusura dayanmadığı ve fedakârlığın denkleştirilmesi esasından kaynaklandığı belirtilmiştir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.09.2023 Tarihli 2021/658 Esas 2023/867 Karar sayılı kararında bu nitelendirmeye yer verilmiş; ayrıca mahkeme kararına dayanan tedbirin hukuka aykırılığı ile tedbir talebinin haksızlığının farklı kavramlar olduğu açıklanmıştır.
Bu ayrım, hâkimin yaptığı her usul hatasının tedbir isteyenin tazminat borcuna dönüşmesini önler. Buna karşılık mahkeme kararının varlığı, tedbirden yararlanan açısından mutlak bir sorumsuzluk sebebi oluşturmaz. Sorumluluğun merkezinde, geçici koruma riskinin kime yükletileceği ve bu koruma yüzünden doğan gerçek zararın nasıl giderileceği yer almaktadır. Kusur aranmayışı, haksızlık, zarar ve uygun illiyet bağı yönlerinden inceleme yapılmayacağı anlamına gelmez.
Tedbirden Yararlananın Sorumluluğu ile Devletin Sorumluluğunun Ayrılması
HMK.m.399’a dayanan davanın muhatabı, lehine haksız tedbir verilen taraftır. Hâkimin yargılama faaliyetinden kaynaklanan Devlet sorumluluğu ise HMK m. 46 ve devamındaki ayrı koşullara ve özel usule tabidir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 12.04.2023 Tarihli 2023/283 Esas 2023/318 Karar sayılı kararında Devlete yöneltilen taleple özel kişiye yöneltilen haksız ihtiyati tedbir tazminatı talebi farklı usulî rejimler içinde ele alınmıştır. Hukuk Genel Kurulu, ilk derece mahkemesi sıfatıyla karar veren özel dairenin, özel kişiye yönelik talep hakkında görevsizlik nedeniyle usulden ret ve süresinde başvuru hâlinde dosyanın tüketici mahkemesine gönderilmesi yönündeki hükmünü onamıştır. Bu karar, aynı tedbirle bağlantılı taleplerde dahi görev kurallarının ayrıca incelenmesi gerektiğini göstermektedir.
İcra görevlisinin teminat mektubunu iade etmesi nedeniyle İİK m. 5 kapsamında ileri sürülen talep de tedbirden yararlanana karşı açılan HMK m. 399 davasından ayrılmalıdır. Yargıtay 4.Hukuk Dairesi’nin 31.10.2012 Tarihli 2012/7088 Esas 2012/15833 Karar sayılı kararında teminatın İİK m. 72 kapsamında alacağın geç tahsilinden doğacak zararı karşılama amacına, bu zarara ilişkin hüküm veya ayrı tazminat davası bulunmamasına ve mektubun mahkemece alınmış olmasına dayanılarak Devlet aleyhine kurulan tazminat hükmü bozulmuştur.
Manevi Zarar Bakımından Görüş Ayrılığı
Maddi tazminattaki kusursuz sorumluluk esasının manevi tazminata aynı kapsamda uygulanması öğretide tartışmalıdır. Akil, manevi tazminat bakımından kişilik hakkının ihlali ve genel hükümlerdeki şartların, bu kapsamda kusurun aranması gerektiğini belirtmektedir (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.181–182). Korkmaz ise HMK m. 399’un zarar türleri arasında ayrım yapmadığından hareketle daha geniş bir sorumluluk anlayışını savunmaktadır (Dr.Ramazan KORKMAZ, Normatif Zarar Teorisi Bağlamında Haksız İhtiyatî Tedbir, s.815–817). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 25.11.2021 Tarihli 2017/1441 Esas 2021/1501 Karar sayılı kararında maddi tazminata ilişkin kusursuz sorumluluk, manevi tazminattan ayrılarak ifade edilmiştir.
Bu nedenle ticari itibarın zarar gördüğü ileri sürülürken, yalnızca tedbir kararının varlığına dayanılması yeterli değildir. İtibar kaybının hangi açıklama, kayıt, müşteri tepkisi veya ticari olayla gerçekleştiği ve kişilik hakkına nasıl yansıdığı ortaya konulmalıdır. İtibar kaybının yol açtığı satış veya kredi kaybı maddi zarar olarak ileri sürülüyorsa, ekonomik sonuç ayrıca hesaplanmalı; aynı olguya dayanılarak istenen maddi ve manevi giderimler kendi şartları içinde temellendirilmelidir.
III- Tedbirin Haksızlığı ve Sona Erme Sebebinin Önemi
Başlangıçtaki Haksızlık
Tedbirin haksızlığı çoğu kez asıl davada verilen kesin hükümle ortaya çıkar. Ancak esas hak ile o hakkın geçici olarak korunmasını gerektiren sebep birbirinden ayrılabilir. Maddi hukuk bakımından bir hakkın mevcut olması, her kapsam ve ağırlıktaki tedbiri haklı kılmaz. Korunacak hak bulunmaması, tedbir sebebinin gerçekleşmemesi veya istenen korumanın hakkın gerektirdiği sınırı aşması sorumluluk değerlendirmesinde önem taşır. Buna karşılık talep hakkında karar verilirken yapılan her usulî yanlışlık veya delillerin yeterince incelenmemesi, tek başına haksızlığın ispatı sayılamaz (Dr.Ramazan KORKMAZ, Normatif Zarar Teorisi Bağlamında Haksız İhtiyatî Tedbir, s.813–815).
Asıl davanın kısmen kabul edilmesi de talep edilen bütün korumanın haklı olduğu anlamına gelmemelidir. Haklı çıkılan bölümle tedbirin kapsamı karşılaştırılmalı; haksız kalan kısmın bağımsız bir zarara yol açıp açmadığı araştırılmalıdır. Akil’in kısmi haklılık hâline ilişkin değerlendirmesi, geçici korumadan yararlananın sınırlı bir hakkı bulunmasını bütün müdahaleyi meşrulaştıran bir sebep olarak görmemesi bakımından isabetlidir (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.177–179).
Kendiliğinden Kalkma ve Tamamlayıcı İşlemlerin Yapılmaması
HMK.m.393/1’e göre tedbirin uygulanması, kararın tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde talep edilmelidir. Bu süre geçirilirse, esas dava zamanında açılmış olsa bile tedbir kendiliğinden kalkar. Dava açılmadan önce verilen tedbirlerde HMK m. 397/1 ayrıca uygulanır: Tedbiri isteyen, uygulama talebinden itibaren iki hafta içinde esas davasını açmalı, dava açıldığına ilişkin evrakı uygulayan memura ibraz ederek dosyaya koydurtmalı ve karşılığında belge almalıdır. Karar tarihi, tebliğ tarihi, uygulama talebi ve fiilî uygulama tarihinin farklı olabileceği gözetilmelidir. Eski tarihli makalelerde geçen karar tarihinden başlayan uygulama süresi açıklaması, sonraki kanun değişikliği dikkate alınmadan kullanılamaz.
Bu tamamlayıcı işlemlerin yapılmamasının tazminat sorumluluğuna etkisinde öğretide görüş birliği yoktur. Akil, süresinde esas dava açılmaması veya uygulama talep edilmemesi sonucu kendiliğinden kalkmayı, esas hakkın varlığını ayrıca araştırmaya gerek olmaksızın sorumluluk doğurabilecek bir hâl olarak değerlendirmektedir. Bununla birlikte yazar, sürenin talep edenin iradesi dışında kaçırılması ve eski hâle getirme imkânı bakımından ayrıca değerlendirme yapılması gerektiğini de belirtmektedir (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.178–180). Korkmaz, geçici korumayı tamamlayan usulî yüklerin yerine getirilmemesi nedeniyle kendiliğinden kalkmayı haksızlık sebebi kabul etmektedir (Dr.Ramazan KORKMAZ, Normatif Zarar Teorisi Bağlamında Haksız İhtiyatî Tedbir, s.814–815). Kılıçoğlu ise salt bu işlemlerin yapılmamasından hareketle maddi hakkın varlığı hiç incelenmeden tazminata hükmedilmesini eleştirmektedir (Dr.Öğr.Üyesi Evren KILIÇOĞLU, Haksız İhtiyati Tedbirden ve İhtiyati Hacizden Doğan Sorumlulukta Zamanaşımı, Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 5, Sayı 1, 2017, PDF s.36, 38–39).
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44.Hukuk Dairesi’nin 11.12.2025 Tarihli 2023/1176 Esas 2025/1703 Karar sayılı kararında HMK m. 397’deki iki haftalık sürede esas dava açılmaması nedeniyle tedbirin kendiliğinden kalkması, HMK m. 399 kapsamında haksızlık sebebi kabul edilmiştir. Daire, bu durumda tedbirin haklılığının ayrıca bilirkişiyle belirlenmesi gerektiği savunmasını kabul etmemiştir. Kararda, sonradan açılan esas davanın da marka hakkının üçüncü kişiye ait olması ve davacının lisans hakkının bulunmamasıyla bağlantılı hukuki yarar yokluğundan reddedildiği ve bu kararın kesinleştiği açıklanmaktadır. Dolayısıyla olayın bu özelliği gözden kaçırılmamalıdır. Daire zarar ve illiyet bağını da sorumluluğun şartları arasında saymıştır; karar bu unsurların ispatından vazgeçilmesine dayanak oluşturmaz.
Yargıtay 6.Hukuk Dairesi’nin 11.01.2024 Tarihli 2022/3281 Esas 2024/117 Karar sayılı kararında süresinde esas dava açılmadığı için hukuken sona ermiş tedbire dayanılarak inşaatın mühürlenmesi ele alınmıştır. Daire, 5 Ocak 2010 ile 14 Ocak 2010 arasındaki fiilî engellemeden doğan gerçek zarar araştırılmadan talebin reddini doğru bulmamıştır. Kararda geçen on günlük dava açma süresi, olay tarihinde uygulanan HUMK’a ilişkindir; güncel HMK m. 397’deki iki haftalık sürenin yerine geçirilemez.
Görev veya Yetki Nedeniyle Kaldırma
Tedbirin görevli olmayan mahkemece verilmiş olması, geçici koruma kararının usulî geçerliliğini etkiler. Ancak bu tespit, tedbir isteyenin maddi hakkının veya korunma ihtiyacının bulunmadığını kendiliğinden ortaya koymaz. HMK m. 399/1’de itiraz üzerine kaldırılmanın ayrıca sayılması, usulî sebeple kaldırmanın da haksızlık unsurunu karşılayacağı görüşüne dayanak oluşturabilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.09.2023 Tarihli 2021/658 Esas 2023/867 Karar sayılı kararında hukuka aykırılık ile haksızlık ayrılmıştır; ancak bu karar yalnızca görev nedeniyle kaldırmanın sonuçlarını çözen bir karar değildir. Korkmaz, tedbir verilirken yapılan usul hatalarının veya delillerin yetersiz değerlendirilmesinin tek başına haksızlık anlamına gelmediğini belirtmektedir. Bu açıklama, yazarın kendiliğinden kalkmaya bağladığı sonuçtan ayrı tutulmalıdır (Dr.Ramazan KORKMAZ, Normatif Zarar Teorisi Bağlamında Haksız İhtiyatî Tedbir, s.813–815). Kılıçoğlu da şekli sebeplerle sona erme hâllerinde maddi hakka ilişkin incelemenin önemini vurgulamaktadır (Dr.Öğr.Üyesi Evren KILIÇOĞLU, Haksız İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Hacizde Zamanaşımı, s.13–16; 38–39).
Bu noktada dava şartı yokluğundan kesin olarak sona eren bir dava ile HMK m. 20 kapsamında görevli mahkemede devam eden dava ayrılmalıdır. Kılıçoğlu, süresinde gönderme talebiyle devam eden yargılamada aynı davanın varlığını koruduğunu ve görevsizlik kararının kesinleşmesinin tek başına zamanaşımını başlatmayacağını belirtmektedir. Bu görüş sürelerin başlangıcı bakımından güçlü bir dayanak oluşturur; ancak farklı yargısal yaklaşımlar karşısında teminatın korunması işlemlerinin ertelenmesini haklı kılan kesin bir güvence olarak görülmemelidir (Dr.Öğr.Üyesi Evren KILIÇOĞLU, Haksız İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Hacizde Zamanaşımı, PDF s.15–16; 38).
Teminat Karşılığında veya Değişen Koşullar Nedeniyle Kaldırma
HMK m. 395 kapsamında karşı teminat verilmesi ya da HMK m. 396 uyarınca koşulların değişmesi nedeniyle tedbirin kaldırılması, başlangıçtaki talebin haksızlığını göstermez. Başlangıçta mevcut tehlike sonradan ortadan kalkmış olabilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.09.2023 Tarihli 2021/658 Esas 2023/867 Karar sayılı kararında bu iki kaldırma hâlinde hemen tazminat davası açılamayacağı belirtilmiş; asıl davada tedbir talep edenin haksız çıkması hâlinde tazminat istenebileceği açıklanmıştır. Karşı teminat sağlanmasından doğan zarar da kararda ayrıca ele alınmıştır. Bu değerlendirme, kaldırma olgusunun tek başına başlangıçtaki haksızlığı kanıtlamadığı ayrımına dayanmaktadır.
Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 11.Hukuk Dairesi’nin 22.01.2025 Tarihli 2025/116 Esas 2025/67 Karar sayılı kararında şirket işlemleriyle bağlantılı tescil uyuşmazlığının kesinleşmesi sonrasındaki delil durumu değerlendirilerek, yaklaşık ispat koşulu bulunmadığı gerekçesiyle tedbir kaldırılmıştır. Kararda HMK m. 399 uyarınca tazminata hükmedilmemiştir.
IV- Zararın Kapsamı ve Uygun İlliyet Bağı
Gerçek Zarar ve Tedbirin Fiilî Kapsamı
Tazminatın amacı, tedbir yüzünden meydana gelen gerçek kaybı gidermektir. Tedbir hiç uygulanmasaydı da doğacak zararlar sorumluluk kapsamına girmez. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 25.11.2021 Tarihli 2017/1441 Esas 2021/1501 Karar sayılı kararında davacıların ticari faaliyetlerinin ve stok satışlarının engellendiği iddiası, tedbirin gerçek kapsamıyla karşılaştırılmıştır. Tedbirin yalnızca belirli araçların üçüncü kişilere devrini sınırladığı; araçların kullanılmasını, banka işlemlerini veya stokların satışını engelleyen bir karar bulunmadığı saptanmıştır. Hukuk Genel Kurulu, ileri sürülen stok zararlarıyla uygulanan tedbir arasında uygun illiyet bağı kurulamadığını kabul etmiştir.
Bu karardan çıkarılması gereken sonuç, ticari zararların kural olarak tazmin edilemeyeceği değildir. Davacı, tedbirin gerçek kapsamını ve ekonomik etkisini göstermek zorundadır. Bir aracın devrinin yasaklanmasıyla kullanılmasının yasaklanması; bir hesabın belirli tutarının bloke edilmesiyle bütün hesap hareketlerinin durdurulması; borcun tahsilinin engellenmesiyle yalnızca hizmet kesintisinin yasaklanması aynı sonucu doğurmaz. Tazminat hesabı, kararın hüküm fıkrası ve uygulama belgeleriyle sınırlanmalıdır.
Uygulanmamış bir tedbir bakımından da zarar ihtimali bütünüyle dışlanamaz. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.09.2023 Tarihli 2021/658 Esas 2023/867 Karar sayılı kararında tedbirin icrası kural olarak aranmakla birlikte, uygulanmasını önlemek veya kaldırılmasını sağlamak amacıyla karşı teminat verilmesinden doğabilecek zarar ayrıca değerlendirilmiştir. Öğretide Akil ve Korkmaz, bazı durumlarda kararın verilmesinin ve öğrenilmesinin dahi somut ekonomik kayba yol açabileceğine dikkat çekmektedir. Bu geniş yorum, sırf tedbir kararı bulunduğu için zarar varsayılmasını değil, fiilî icra dışındaki belirli bir etkinin de ispatlanabilmesini ifade eder (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.175–176) (Dr.Ramazan KORKMAZ, Normatif Zarar Teorisi Bağlamında Haksız İhtiyatî Tedbir, s.811–813).
Geç Tahsilat ve Finansman Giderleri
Bir para alacağının tahsilinin tedbir nedeniyle gecikmesi hâlinde öncelikle alacağın varlığı, muacceliyeti ve tedbir olmasaydı tahsil edilebilme imkânı araştırılmalıdır. Faturanın veya ticari defter kaydının bulunması, tahsilatın o tarihte mutlaka gerçekleşeceğini göstermez. Borçlunun ödeme gücü, takipte gelinen aşama, haczedilebilir malvarlığı ve varsa önceki takyidatlar da değerlendirilmelidir. Antalya Bölge Adliye Mahkemesi 13.Hukuk Dairesi’nin 06.02.2025 Tarihli 2025/75 Esas 2025/99 Karar sayılı kararında çek hakkında verilen ödeme yasağı nedeniyle istenen tazminat, çekin karşılığının bulunmaması ve tedbir olmasaydı da tahsil edilemeyeceği değerlendirmesiyle reddedilmiştir. Daire, zarar ve tedbir arasında illiyet bağı kurulamadığına ilişkin ilk derece sonucunu uygun bulmuştur.
Geciken tahsilat yüzünden kullanılan ek işletme kredilerinin faizleri, kredi tahsis ve kullandırım giderleri, zorunlu borç yenileme maliyetleri ve somut bir ödeme için katlanılan ek finansman yükleri tazminat incelemesine konu olabilir. Bunun için kredinin tedbirden önceki olağan finansman ihtiyacını mı, yoksa tedbir yüzünden oluşan açığı mı karşıladığı açıklanmalıdır. Bütün kredi maliyetlerinin topluca tedbire yüklenmesi yerine, tahsil edilemeyen tutar ve zaman aralığıyla uyumlu ek maliyet hesaplanmalıdır. Bu değerlendirme, fiilî kayıp ve malvarlığındaki pasif artışını zarar kapsamında ele alan yaklaşımın para alacaklarına uygulanmasıdır (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.180–184).
Nakit akışının bozulması tek başına hesaplanmış bir zarar kalemi değildir; diğer zararların nedenini açıklayan bir vakıadır. Nakit açığının hangi ek maliyete, hangi sözleşmesel yaptırıma veya hangi net kazanç kaybına dönüştüğü gösterilmelidir. Tedbir nedeniyle üçüncü kişiye ödenen gecikme cezası ileri sürülüyorsa borcun vadesi, ödeme için kullanılacak kaynak, cezanın hukuki dayanağı ve zarar azaltıcı önlemler birlikte ortaya konulmalıdır.
Faiz ve Aşkın Zararla İlişki
Asıl alacağın temerrüt faizi, borcun geç ifasına bağlanan bir sonuçtur. HMK m. 399 tazminatı ise haksız geçici korumanın yol açtığı kaybı giderir. TBK m. 122’deki aşkın zarar da temerrüt faizini aşan kayıp ve maddede düzenlenen sorumluluk şartlarıyla ilgilidir. Bu sebeplerin aynı olayda birlikte ileri sürülebilmesi, aynı ekonomik kaybın birden fazla kez tahsil edilmesine imkân vermez. Tedbir isteyen ile asıl borçlunun aynı kişi olması hâlinde hukuki sebeplerin yarışması özellikle açıklanmalıdır; farklı kişiler bulunması hâlinde de zararın tekliği korunmalıdır.
Örneğin belirli bir alacağın tahsil edilememesi yüzünden kullanılan kredinin faiz maliyeti talep ediliyorsa, aynı tutar ve dönem için tahsil edilen veya hüküm altına alınan temerrüt faizinin hangi kaybı karşıladığı belirlenmelidir. Mahsup, zarar kalemlerinin ekonomik örtüşmesine göre yapılmalı; farklı bir kaybı gideren ödeme sırf faiz adı taşıdığı için bütünüyle düşülmemelidir. Finansman maliyeti, yatırım getirisi kaybı ve enflasyon etkisinin aynı para ve dönem bakımından birbirinden bağımsızmış gibi toplanması da mükerrer giderime yol açabilir.
Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 25.Hukuk Dairesi’nin 25.06.2025 Tarihli 2024/1437 Esas 2025/1312 Karar sayılı kararında sözleşmesel teminat mektubunun geç nakde çevrilmesinden kaynaklanan zarar incelenmiş; faiz türü, muhatapça kabul edilen mektuptaki banka taahhüdü esas alınarak değerlendirilmiştir. Somut olayda yasal faiz üzerinden yapılan hesap kabul edilmiştir. Bu karar, bütün haksız tedbir tazminatlarına yalnızca yasal faiz veya mutlaka ticari avans faizi uygulanacağına dayanak yapılamaz. Talep edilen faizin türü ve başlangıcı, ilgili hukuki ilişki ve zarar kalemi bakımından ayrıca açıklanmalıdır.
Kazanç Kaybı ve Normatif Zarar Tartışması
Akil, tazmin edilebilecek maddi zarar kapsamında fiilî kayıp ile yoksun kalınan kazancı birlikte ele almaktadır (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.180–185). Bu ayrımdan hareketle kazanç kaybının hesaplanmasında beklenen cironun tamamı yerine net ekonomik kaybın belirlenmesi gerekir. Yapılmayarak tasarruf edilen giderler hesaptan çıkarılmalı; önceki dönemlerin satışları, mevcut siparişler, üretim kapasitesi ve müşteri yazışmaları değerlendirilmelidir. Bunlar, kazanç kaybını somutlaştırmak için önerilen ispat ve hesaplama ölçütleridir; yazarın makalesinde bu ayrıntılarla kurulmuş bir hesap yönteminin aktarımı değildir.
Korkmaz’ın normatif zarar teorisine ilişkin eleştirisi, bir malın kullanımından yoksun kalmanın, ayrıca ekonomik kayıp gösterilmeksizin bağımsız maddi zarar sayılmasına yöneliktir. İkame mal kiralanması için gider yapılması veya malın gelir getirici kullanımının engellenmesi nedeniyle kazanç kaybı doğması farklıdır. Yazar, bu kayıpların fark teorisiyle karşılanabileceğini; kullanım olanağından soyut biçimde yoksun kalmanın ise tek başına yeni bir malvarlığı eksilmesi gibi değerlendirilemeyeceğini savunmaktadır (Dr.Ramazan KORKMAZ, Normatif Zarar Teorisi Bağlamında Haksız İhtiyatî Tedbir, s.831–835).
Bu görüşten, para alacağının geç tahsilinde kanuni faizin istenemeyeceği veya belgelenmiş kredi maliyetinin karşılanmayacağı sonucu çıkarılamaz. Nakit kullanımının mali sonucu ayrıca incelenmelidir. Makaledeki kullanım yoksunluğu örneklerini para borçlarının temerrüt rejimine doğrudan aktarmak, farklı hukuki kurumları birbirine karıştırır.
Ek Giderler ve Fiilî Etkilerin Süresi
Tedbirin uygulanmasını önlemek veya kaldırılmasını sağlamak için karşı teminat sunan kişinin ödediği banka komisyonları ve zorunlu teminat maliyetleri, diğer şartlarla birlikte zarar oluşturabilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.09.2023 Tarihli 2021/658 Esas 2023/867 Karar sayılı kararında tedbirin icrasını önlemek veya kaldırılmasını sağlamak için verilen karşı teminat yüzünden doğabilecek zarar açıklanmıştır. Bu giderler, tedbiri isteyenin kendi talebine güvence sağlamak için yaptığı harcamalardan ayrılmalıdır. Yargıtay 20.Hukuk Dairesi’nin 29.02.2016 Tarihli 2015/8923 Esas 2016/2392 Karar sayılı kararında menfi tespit davasını kazanan ve kendisinin sunduğu teminat mektubu giderlerini haksız icra takibi nedeniyle isteyen kişinin davası incelenmiştir. Daire, bu talebin haksız ihtiyati tedbir tazminatı olmadığını belirterek HMK m. 399/2 yerine genel görev kurallarını uygulamıştır.
Muhafaza, taşıma, depolama, zorunlu teknik inceleme ve benzeri giderler de tedbirle bağlantıları ölçüsünde talep edilebilir. Ancak asıl davada veya ilgili yargısal süreçte yargılama gideri olarak hüküm altına alınmış aynı tutarların ikinci kez tazminat konusu yapılmaması gerekir. Akil de daha önce hükmedilmiş giderlerin yeniden istenmesine karşı çıkmaktadır (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.183–187).
Zarar dönemi belirlenirken hukuki sona erme ile fiilî müdahalenin bitişi ayrı tarihler olabilir. Yargıtay 6.Hukuk Dairesi’nin 11.01.2024 Tarihli 2022/3281 Esas 2024/117 Karar sayılı kararında kendiliğinden sona ermiş tedbire dayanılarak inşaatın fiilen mühürlü kaldığı dönemdeki zararın araştırılması istenmiştir. Bu nedenle tedbirin hukuken kalktığı tarihten sonraki bütün kayıpların illiyet dışı olduğu şeklinde mutlak bir kural kurulamaz. Fiilî engelin ne zaman kaldırıldığı, devamın kimin işleminden kaynaklandığı ve araya giren bağımsız bir neden bulunup bulunmadığı ayrıca araştırılmalıdır.
İspatın Kurulması ve Hâkimin Takdir Yetkisi
Davacı öncelikle tedbir kararı ve uygulama belgeleriyle müdahaleyi, ticari ve mali belgelerle zararı, tarih ve tutar ilişkisiyle de illiyet bağını göstermelidir. Fatura, hesap ekstresi, ödeme planı, banka yazısı, kredi sözleşmesi, kullandırım ve geri ödeme dekontu, sipariş iptali ve üçüncü kişi sözleşmeleri aynı kronoloji içinde değerlendirilmelidir. Zararın birden fazla tedbirden kaynaklandığı ileri sürülüyorsa her tedbirin etkilediği işlem ve dönem ayrı gösterilmelidir.
TBK.m.50/2, zararın miktarının tam ispat edilemediği hâllerde hâkime olayların olağan akışı ve alınan önlemler ışığında hakkaniyete uygun belirleme yetkisi verir. Bu hüküm, zarar ve illiyet bağını hiç ortaya koymayan talebi kabul etme aracı değildir. Teknik hesap gerektiğinde bilirkişiden, tedbirli durum ile tedbir bulunmayan varsayımsal durumun aynı ekonomik koşullar altında karşılaştırılması istenebilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 25.11.2021 Tarihli 2017/1441 Esas 2021/1501 Karar sayılı kararında ileri sürülen ticari kaybın tedbirin fiilî kapsamıyla ilişkilendirilememesi nedeniyle uygun illiyet bağı bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 44.Hukuk Dairesi’nin 11.12.2025 Tarihli 2023/1176 Esas 2025/1703 Karar sayılı kararında ise süresinde dava açılmamasına bağlanan haksızlık değerlendirmesinin ayrıca bilirkişi incelemesini gerektirmediği belirtilmiştir. İlk karar zarar ile müdahalenin bağını, ikinci karar haksızlığın hukuki değerlendirilmesini ilgilendirmektedir.
V- Teminatın Amacı ve Tazminat Alacağının Karşılanması
Mahkeme Teminatı ile Sözleşmesel Teminatın Ayrılması
Mahkemeye HMK.m.392 uyarınca sunulan teminat, tedbirin haksızlığından doğabilecek zararları güvence altına alır. Taraflar arasındaki sözleşmenin ifasını güvenceye bağlamak için düzenlenmiş banka teminat mektubu ise başka bir hukuki ilişkiye dayanır. Sözleşmesel mektubun nakde çevrilmesini engelleyen tedbir karşılığında mahkemeye ikinci bir mektup verilmişse, iki ayrı teminat söz konusudur. İlk mektubun iade veya paraya çevrilme koşulları sözleşme ve banka taahhüdüne; ikinci mektubun muhafazası ise geçici koruma ve tazminat hükümlerine göre incelenir.
Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 27.Hukuk Dairesi’nin 10.07.2025 Tarihli 2025/668 Esas 2025/829 Karar sayılı kararında inşaatın tamamlanması ve geçici kabulün yapılmış olması, sözleşmesel teminat mektuplarının nakde çevrilmesini önleme talebi bakımından ele alınmıştır. Daire, sözleşmedeki iade koşulları değerlendirilmeden yalnızca talebin yargılamayı gerektirdiği gerekçesiyle ret kararı verilmesini uygun bulmamış ve yeniden inceleme yapılmasını istemiştir. Karar, mahkemeye sunulmuş yargılama teminatının haksız tedbir zararına karşılık doğrudan alacaklıya ödenmesine ilişkin değildir.
Teminat Tutarı ile Tazminat Tutarının Farklılığı
Teminat, muhtemel zarar için ayrılmış güvencedir. Sorumluluk koşulları gerçekleşmişse, teminatı aşan zarar da tedbirden yararlanandan istenebilir. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 25.Hukuk Dairesi’nin 25.06.2025 Tarihli 2024/1437 Esas 2025/1312 Karar sayılı kararında haksız tedbir nedeniyle sözleşmesel teminatın geç nakde çevrilmesine ilişkin uyuşmazlıkta, mahkemeye verilen teminat miktarını aşan zararın da talep edilebileceği kabul edilmiştir. Buna karşılık teminatın tamamına sırf tedbir kaldırıldı diye hak kazanılmaz. Zararın teminat tutarından az olması hâlinde giderim gerçek kayıpla sınırlıdır.
Banka teminat mektubunun muhatabı, güvence altına aldığı risk, tutarı, süresi ve ödeme şartları ayrıca incelenmelidir. Mahkeme dosyasına sunulmuş bir mektup, zarar göreni her durumda bankadan doğrudan talepte bulunabilecek muhatap hâline getirmez. Teminatın muhafazası aşamasında mektubun dosyada tutulması; tazminatın tahsili aşamasında ise hüküm ve mektup koşullarına uygun biçimde paraya çevrilmesi gündeme gelir. Dava dilekçesinde teminattan karşılanma talebi ileri sürülebilir; ancak bu talep, henüz belirlenmemiş zararın teminatın tamamı kadar kabulünü veya bankanın dava dışı bırakılarak her durumda doğrudan borçlu sayılmasını sağlamaz (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.183–185).
Menfi Tespit Tedbirlerinde Özel Düzenlemenin Gözetilmesi
İİK.m.72 kapsamındaki tedbirlerde özel hükümler öncelikle incelenmelidir. Kanun, icra takibinden önce açılan menfi tespit davasında takibin durdurulması ile takipten sonra açılan davada icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesini farklı biçimde düzenlemektedir. Alacaklı lehine sonuçlanan dava bakımından gecikme zararının aynı davada değerlendirilmesi, hükmün kesinleşmesi üzerine teminattan karşılanması ve kanuni asgari tazminat düzenlemesi bu özel rejimin parçalarıdır. HMK m. 399’da genel bir asgari tazminat oranı bulunmadığı hâlde, İİK m. 72/4’teki oran bütün ihtiyati tedbirlere uygulanamaz.
Yargıtay 12.Hukuk Dairesi’nin 20.03.2017 Tarihli 2016/12672 Esas 2017/4127 Karar sayılı kararında takip borcunu karşılayan güvence ile gecikme zararına ayrılan teminat bölümü arasında ayrım yapılmıştır. Çoğunluk, somut mektubun asıl borcu karşılayan kısmı bakımından menfi tespit davasının reddine ilişkin kararın kesinleşmesini aramamış; gecikme zararı kısmı için kesinleşme koşulunu gözetmiştir. Karşı oyda ise mektubun kapsamına ilişkin farklı bir değerlendirme yapılmıştır. Dolayısıyla karardan her mahkeme teminat mektubunun kesinleşme beklenmeden paraya çevrilebileceği sonucu çıkarılamaz.
Yargıtay 4.Hukuk Dairesi’nin 31.10.2012 Tarihli 2012/7088 Esas 2012/15833 Karar sayılı kararında gecikme zararına güvence oluşturan mektubun asıl borcu doğrudan karşılayan teminat gibi kabul edilmesi uygun bulunmamıştır. Bu karar ile yukarıda incelenen karar birlikte değerlendirildiğinde, mektubun hangi yükümlülük için verildiğinin belirlenmesi gereği ortaya çıkmaktadır. Teminatın tutulması veya nakde çevrilmesi hakkında karar verilirken banka taahhüdünün kapsamı göz ardı edilemez.
VI- Bir Aylık Teminat Süresi ile Bir Yıllık Zamanaşımı
Sürelerin Hukuki İşlevi
HMK.m.392/2, asıl davaya ilişkin hükmün kesinleşmesinden veya tedbirin kalkmasından itibaren bir ay içinde tazminat davası açılmaması üzerine teminatın iade edileceğini düzenler. Bu süre, tazminat hakkının varlığını değil, mahkemece alınan güvencenin muhafazasını ilgilendirir. Bir aylık süre içinde dava açılmaması teminatın iadesi koşulunu oluşturabilir; buna rağmen HMK m. 399/3’teki zamanaşımı dolmamışsa tazminat davası açılması mümkündür. Öğretide de teminatın iadesiyle alacağın ortadan kalkmasının farklı sonuçlar olduğu vurgulanmaktadır (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.183, 190) (Dr.Ramazan KORKMAZ, Normatif Zarar Teorisi Bağlamında Haksız İhtiyatî Tedbir, s.810–811).
Bir aylık süreyi tazminat talebini sona erdiren bir hak düşürücü süre olarak nitelendirmek bu nedenle isabetli değildir. Teminatın muhafazasına ilişkin işlevi açıklanmadan yalnızca hak düşürücü süre veya zamanaşımı etiketi kullanılması, uygulamada yanlış sonuca götürür. Buna karşılık HMK m. 399/3’teki bir yıllık süre kanunda açıkça zamanaşımı olarak düzenlenmiştir. TBK m. 161 uyarınca zamanaşımı ileri sürülmedikçe mahkemece kendiliğinden gözetilemez. Yargıtay 4.Hukuk Dairesi’nin 09.10.2025 Tarihli 2022/11607 Esas 2025/13846 Karar sayılı kararında incelenen yargılama sürecinde, ilk derece mahkemesinin bir yıllık süreyi hak düşürücü süre olarak nitelendirmesinin bölge adliye mahkemesince zamanaşımı şeklinde düzeltildiği aktarılmış; bölge adliye mahkemesi kararı onanmıştır.
Başlangıç Olayının Belirlenmesi
Her iki maddede hükmün kesinleşmesi veya tedbirin kalkması esas alınmıştır. Bununla birlikte, asıl dava devam ederken tedbirin kaldırılması hâlinde hangi olayın belirleyici olduğu tartışmalıdır. Kılıçoğlu, tedbir sona erdiği anda haksızlığın belirlenmesini sağlayacak esas davanın derdest olup olmadığını öne çıkarmaktadır. Böyle bir dava varsa kural olarak o davanın kesinleşmesi; yoksa korumanın sona ermesi esas alınmalıdır. Yazara göre HMK m. 392/2’deki bir aylık sürenin başlangıcı da aynı yaklaşımla belirlenmelidir (Dr.Öğr.Üyesi Evren KILIÇOĞLU, Haksız İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Hacizde Zamanaşımı, PDF s.6–9, 12–16; 36–37).
Bu görüş, kanunun birbirine benzeyen başlangıç ifadelerinin uyumlu yorumlanmasını sağlar. Bununla birlikte, kaldırma kararının maddi haksızlığı bağımsız olarak ortaya koyduğu hâllerle yalnızca usulî veya geçici bir nedenle kaldırma hâlleri ayrılmalıdır. Kılıçoğlu da geçici koruma sebebinin bulunmadığının esas davadan bağımsız olarak saptandığı durumlar için farklı değerlendirmeler yapmaktadır. Ayrıca tedbir sona erdikten sonra açılan yeni bir esas dava, başlamış süreyi kendiliğinden durduran veya yeniden başlatan olay sayılmaz (Dr.Öğr.Üyesi Evren KILIÇOĞLU, Haksız İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Hacizde Zamanaşımı, PDF s.13–16).
Yargıtay Kararlarındaki Farklı Sonuçlar
Yargıtay 11.Hukuk Dairesi’nin 02.12.2019 Tarihli 2019/1313 Esas 2019/7735 Karar sayılı kararında tedbirin mahkeme kararıyla kaldırılması ile kanun gereği kendiliğinden kalkması ayrılmıştır. Daire, yargılama sırasında kaldırılan tedbir bakımından talep edenin esas davada haklı çıkma ihtimalinin sürdüğünü belirterek zamanaşımının asıl davaya ilişkin kararın kesinleşmesinden başlaması gerektiği sonucuna ulaşmıştır. Bu nedenle tedbirin kaldırıldığı tarihi esas alıp davayı zamanaşımından reddeden karar bozulmuştur.
Bu kararda aktarılan bölge adliye mahkemesi gerekçesi, bozulan gerekçedir. Dolayısıyla tedbirin kaldırılmasından itibaren bir yıl geçtiği yönündeki alt derece değerlendirmesi, Yargıtayın benimsediği sonuç gibi sunulmamalıdır. Dairenin ulaştığı sonuç, mahkemece kaldırılan tedbir bakımından asıl davanın kesinleşmesinin esas alınmasıdır.
Yargıtay 4.Hukuk Dairesi’nin 09.10.2025 Tarihli 2022/11607 Esas 2025/13846 Karar sayılı kararında tedbirin kaldırılma tarihini esas alan zamanaşımı değerlendirmesi onanmıştır. Davacı, esas davanın kaldırma sonrasında devam ettiğini ve daha sonra kesinleştiğini ileri sürmüş; bu itiraz onamaya engel görülmemiştir. Kararda ayrıntılı ve genel nitelikte yeni bir zamanaşımı teorisi kurulmamış, alt derece kararının gerekçesine atıfla onama yapılmıştır.
İki kararın aynı yönde olduğu söylenemez. Bununla birlikte olayların bütünüyle özdeş olduğu da varsayılmamalıdır. Özellikle 2025 tarihli kararda davacıya karşı davadan daha önce vazgeçildiğine ilişkin savunmanın bulunması, kaldırma tarihinde haksızlığın hangi ölçüde belirlenebilir olduğu yönünden önem taşıyabilir. Kararın kısa onama gerekçesi, bu olgunun sonuçtaki ağırlığını kesin olarak açıklamamaktadır. Bu sebeple daha yeni tarihli kararın önceki yaklaşımı bütün uyuşmazlıklar için ortadan kaldırdığı kabul edilemez; fakat yalnızca esas davanın kesinleşmesini beklemenin süre yönünden risksiz olduğu da ileri sürülemez.
Karar Tarihi Tebliğ ve Kesinleşme
Sürenin başlangıcını belirlemek için önce hangi kararın veya kanuni olayın esas alındığı saptanmalıdır. Asıl hükmün kesinleşmesi esas alınıyorsa, kural olarak kanun yollarının tüketilmesi veya başvuru süresinin geçmesi incelenir. Kesinleşme şerhinin sonradan düzenlenmesi, kesinleşme tarihini kendiliğinden şerh tarihine taşımaz. Tedbirin kanunen kendiliğinden kalktığı bir durumda ise sona erme, bunu sonradan açıklayan mahkeme kararından önce gerçekleşmiş olabilir (Dr.Öğr.Üyesi Evren KILIÇOĞLU, Haksız İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Hacizde Zamanaşımı, s.8–12).
Tedbirin kaldırılmasına ilişkin kesin bir bölge adliye mahkemesi kararı söz konusu olduğunda, kararın kanun yolu bakımından kesin olması ile HMK m. 392 ve 399’daki sürenin o kararla başlayıp başlamaması ayrı sorunlardır. Kaldırmayı başlangıç kabul eden yaklaşımda karar tarihi önem kazanır. Buna karşılık esas davanın sonucunu belirleyici sayan yaklaşımda, kaldırma kararı kesin olsa bile ilgili sürenin henüz başlamadığı savunulabilir. Tebliğ, her durumda ayrıca bir aylık veya bir yıllık yeni süre doğuran genel başlangıç olarak kabul edilemez.
HMK.m.91’deki genel süre kuralı ve hukuki dinlenilme hakkı, özellikle karardan haberdar olmayan kişi bakımından tebliğe dayalı yorumun gerekçeleri olabilir. Ancak özel düzenlemedeki başlangıç olayları ve farklı kararlar karşısında bu yorum kesinleşmiş tek çözüm gibi sunulmamalıdır. Süre hesabı yapılırken karar, tebliğ ve kesinleşme tarihleri birlikte kaydedilmeli; hakların korunması için makul olarak ileri sürülebilen en erken başlangıca göre işlem yapılmalıdır. Bu yöntem bir yorum uyuşmazlığını çözmez, fakat o uyuşmazlık sonuçlanıncaya kadar doğabilecek hak kaybını azaltır.
Sürenin Geçirilmesinin Sonuçları
Bir ay içinde yalnızca teminatın iade edilmemesini isteyen dilekçe verilmesi, kanunun aradığı tazminat davasının açılmasıyla aynı değildir. Hakların saklı tutulduğunun bildirilmesi veya ileride dava açılacağının açıklanması da tek başına bu sonucu sağlamaz. Süresinde açılmış davanın kayıt ve tevzi bilgileriyle ilgili dosyaya bildirilmesi, kanuni muhafaza koşulunun somutlaştırılması bakımından gereklidir (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.183–184).
Bir aylık sürenin geçmesi, mektubun bankaca kendiliğinden iptal edildiği veya alacağın sona erdiği anlamına gelmez. Mahkemece iade işlemi yapılmış olmasıyla güvencenin fiilen ortadan kalkması da farklıdır. Süre geçmiş olsa dahi teminat henüz iade edilmemişse, tazminat davası ve ayrı geçici koruma talebi değerlendirilebilir; ancak geç açılan dava kanuni muhafaza süresini kendiliğinden canlandırmaz. Mektup iade edilerek banka taahhüdü sona ermişse, eski güvenceyi sırf tazminat iddiasıyla yeniden kurmak mümkün görülmemelidir. Bu durumda diğer malvarlığı unsurlarına yönelik uygun koruma yolları önem kazanır.
Bir yıllık zamanaşımı bakımından ise başlangıç olayı yanında kesilme ve durma nedenleri incelenmelidir. Talebin varlığını saklı tutan bir ihtar ile dava açılması aynı hukuki etkiyi doğurmaz. Tazminat davasının esas alacağın tahsiline ilişkin önceki davayla karıştırılmaması, hangi alacak için hangi işlemin yapıldığının belirlenmesi gerekir. Kılıçoğlu’nun işaret ettiği üzere talebin doğması, dava yoluyla ileri sürülebilmesi ve zamanaşımının başlaması farklı anlara bağlanabilir (Dr.Öğr.Üyesi Evren KILIÇOĞLU, Haksız İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Hacizde Zamanaşımı, s.10–12, 17–19).
VII- Görevli ve Yetkili Mahkeme ile Davanın Açılma Zamanı
Esas Dava Mahkemesine Bağlanan Özel Düzenleme
HMK.m.399/2, tazminat davasının esas hakkındaki davanın karara bağlandığı mahkemede açılacağını belirtmektedir. Düzenleme, uyuşmazlığı ve tedbirin dayanağını bilen mahkemede inceleme yapılmasını amaçlayan özel bir görev ve yetki bağlantısı kurar. Bu bağlantı, ihtiyati tedbiri veren değişik iş mahkemesinin her durumda tazminat davasına da bakacağı anlamına gelmez. Özellikle tedbirin görevli olmayan mahkemece verildiği saptanmışsa, önceki karar o mahkemeye kalıcı görev kazandırmaz (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.188–190).
Esas davanın henüz açılmadığı, süresinde açılmadığı veya görevli mahkemeye gönderilme aşamasında olduğu hâller, hükmün yalnızca geçmişte karar vermiş mahkemeyi esas alan katı yorumunu güçleştirir. Akil, düzenlemenin esas davaya bakmakla görevli mahkeme olarak anlaşılması gerektiğini savunmaktadır. Bu yaklaşım uyarınca, esas uyuşmazlık hangi mahkeme türünün görev alanındaysa tazminat davası bakımından da bu özel bağlantı gözetilmelidir. Asliye hukuk, asliye ticaret, tüketici veya fikrî ve sınai haklar mahkemesi arasında tercih, yalnızca tarafların sıfatına ya da eski değişik iş dosyasının başlığına göre yapılamaz (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.188–190).
Yargıtay Büyük Genel Kurulu’nun 09.02.2018 Tarihli 2018/1 sayılı iş bölümü kararında haksız ihtiyati tedbirden kaynaklanan tazminat uyuşmazlıkları daire iş bölümü bakımından haksız eylem başlığı altında sayılmıştır. Yargıtay Büyük Genel Kurulu’nun 30.01.2019 Tarihli 1 sayılı iş bölümü kararında aynı tür uyuşmazlıklara tarihsel daire iş dağılımında yer verilmiştir. Bu metinler ilk derece mahkemesinin görevini tek başına belirlemez; içtihadı birleştirme kararı veya sorumluluğun bütün unsurlarını çözen yargısal hükümler değildir. Daireler arasındaki iş dağılımını HMK m. 399/2’deki düzenlemenin yerine geçirmek isabetli olmaz.
Bölge Adliye Mahkemesinin Bizzat Verdiği Tedbir
İlk derece mahkemesinin tedbir kararını istinafen inceleyen bölge adliye mahkemesi ile istinaf aşamasında ilk kez tedbir kararı veren bölge adliye mahkemesi ayrılmalıdır. Kaynak, ikinci durumda haksız tedbirden doğan tazminat davasının bölge adliye mahkemesinde açılması gerektiğini savunmaktadır. Yazar, dosyanın esasını inceleyen ve tedbiri veren mahkemenin uyuşmazlığa yakınlığını gerekçe göstermektedir (Dr.Seda KAYNAK, Bölge Adliye Mahkemesinin İhtiyati Tedbir Kararı Vermesine İlişkin Esaslar, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 73, Sayı 1, 2024, s.197–199).
Bu, öğretide ileri sürülen bir yorumdur; bölge adliye mahkemesince kaldırılan her tedbir için tazminat davasının aynı dairede açılacağına ilişkin genel bir kural değildir. Ayrıca tazminat davasının tedbir isteyen kişiye yönelmesi, bunun üst mahkemenin kararını alt mahkemenin denetlemesiyle özdeşleştirilmesini tartışmalı kılar. Görevin kanunla belirlenmesi ilkesi karşısında, bizzat bölge adliye mahkemesince verilen tedbir bakımından da özel düzenlemenin kapsamı dikkatle ele alınmalıdır. İncelenen bu öğretisel görüş, ilk derece mahkemesince verilmiş ve yalnızca kanun yolu incelemesinde kaldırılmış tedbirlere genişletilemez.
Esas Dava Devam Ederken Tazminat Davası
HMK.m.399/2’de esas davanın karara bağlandığı mahkemeden söz edilmesi, her durumda tazminat davası açılmadan önce kesin hükmün beklenmesi gerektiği anlamına gelmez. Aksi yorum, kısa sürede teminatı korumak için dava açılması gereken hâllerde zarar göreni çözümsüz bırakır. Kılıçoğlu, zarar doğduğunda tazminat talebinin ileri sürülebileceğini; esas uyuşmazlığın sonucu haksızlığın belirlenmesi için gerekli ise bu meselenin bekletici sorun yapılabileceğini belirtmektedir (Dr.Öğr.Üyesi Evren KILIÇOĞLU, Haksız İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Hacizde Zamanaşımı, PDF s.12–15). Akil’in esas davaya görevli mahkeme üzerinden yaptığı yorum da henüz hüküm bulunmayan durumlarda dava açılmasını dışlamaz (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.188–190).
İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 4.Hukuk Dairesi’nin 04.11.2025 Tarihli 2025/2569 Esas 2025/2020 Karar sayılı kararında asıl davada tapu iptali ve tescil isteminden feragat edilmiş, terditli para talebi yönünden dava devam ederken tedbir kaldırılmıştır. Sonrasında açılan tazminat davasında eski dosyadaki teminat mektubunun iadesi önlenmiş; Daire, bu koruma kararını uygun bulmuştur. Asıl davanın bütünüyle sona ermemiş olması somut olayda geçici korumaya engel sayılmamıştır. Karar tazminat talebinin esastan kabulünü değil, teminatın korunmasına ilişkin ara kararın denetimini konu almaktadır.
Dolayısıyla davanın açılabilirliği ile haksızlığın hüküm vermeye elverişli biçimde belirlenmiş olması ayrılmalıdır. Yalnızca değişen koşullar nedeniyle kaldırılmış bir tedbirde başka haksızlık olgusu gösterilmeden talepte bulunulmasıyla, başlangıçtaki haksızlığın dayanakları ve doğmuş zararın ortaya konulduğu bir dava aynı değildir. Gerektiğinde HMK m. 165 uyarınca esas dava bekletilirken, teminatın muhafazası ve delillerin toplanması sürdürülebilir.
Arabuluculuk ve Talep Miktarı
Tazminat davasının dava şartı arabuluculuğa tabi olup olmadığı, hukuki ilişkinin niteliği ve ilgili özel kanun dikkate alınarak ayrıca belirlenmelidir. HMK m. 399’da düzenlenmiş olması, davayı her durumda arabuluculuktan muaf kılmaz; taraflardan birinin tacir olması da tek başına bütün talepleri ticari dava hâline getirmez. Dava şartı arabuluculuk gerekiyorsa, başvurunun ve son tutanağın süreler üzerindeki etkisi ayrı kayda bağlanmalıdır.
HUAK.m.18/A/15, büroya başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımının durmasını ve hak düşürücü sürelerin işlememesini düzenler. Aynı maddenin on altıncı fıkrası, dava öncesi tedbir veya ihtiyati haciz hâlinde HMK m. 397/1 ve İİK m. 264/1’deki dava açma süreleri için ayrıca hüküm içerir. Buna karşılık HMK m. 392/2’deki teminatın iadesine ilişkin bir aylık süre aynı fıkrada açıkça sayılmamıştır. Sürenin niteliği tartışılmadan arabuluculuk başvurusunun teminatı her durumda kendiliğinden koruduğu varsayılmamalıdır.
Arabuluculuk sürecinde acil koruma ihtiyacı varsa, dava öncesi tedbir istenmesi mümkündür. Antalya Bölge Adliye Mahkemesi 3.Hukuk Dairesi’nin 23.01.2024 Tarihli 2024/34 Esas 2024/70 Karar sayılı kararında suyun yeniden bağlanmasına yönelik dava öncesi tedbir talebinde, arabuluculuğa başvurulmamış olması geçici korumanın incelenmesine engel sayılmamıştır. Bu sonuç, daha sonra açılacak esas davada arabuluculuk dava şartının yerine getirilmeyeceği anlamına gelmez. Teminatın iadesini önlemeye yönelik dava öncesi tedbir istenirse, bu yeni tedbirin uygulanması ve tamamlanması için gereken süreler de ayrıca takip edilmelidir.
Talep miktarının henüz kesin hesaplanamaması, doğmuş zararın hangi vakıalara dayandığının açıklanmasını gereksiz kılmaz. Kısmi dava tercihinde dava edilen bölüm, zarar kalemleri ve kalan kısım açıkça gösterilmelidir. İnceleme tarihinde erişilen resmî konsolide metinde HMK m. 107’nin 7589 sayılı Kanun’un 19. maddesiyle kaldırıldığı; HMK m. 109/4’e ise aynı Kanun’un 20. maddesiyle, kısmi talebin tahkikat sona erinceye kadar bir defa artırılması ve artırılan kısım yönünden zamanaşımının dava tarihinde kesilmiş sayılması düzenlemesinin eklendiği görülmektedir. Bu nedenle önceki dönem kaynaklarının belirsiz alacak davasına ilişkin açıklamaları güncel dava türü önerisi olarak aynen kullanılmamalı; somut davaya uygulanacak zaman bakımından hukuk ayrıca belirlenmelidir (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m.107 ve m.109/4).
Kısmi dava açılmasının zamanaşımına etkisiyle mevcut teminatın ne ölçüde muhafaza edileceği de farklı sorunlardır. Küçük bir miktarın dava edilmesi, çok daha yüksek teminatın tamamının koşulsuz olarak tutulmasını kendiliğinden haklı kılmaz. Henüz kesin hesaplanamayan toplam zarar, kalemleri ve dayanak belgeleriyle açıklanmalı; istenen korumanın kapsamı bu yaklaşık değerlendirmeyle ilişkilendirilmelidir. HMK m. 109’daki talep artırma imkânı, HMK m. 392 ve 389 bakımından yapılacak bu incelemenin yerine geçmez.
VIII- Teminatın İadesinin Önlenmesi ve Geçici Koruma Yolları
Kanuni Muhafaza ile Ayrıca Tedbir Alınmasının Ayrılması
HMK.m.392/2’nin doğrudan sonucu, süresinde tazminat davası açılmışsa teminatın dava açılmadığı gerekçesiyle iade edilememesidir. Bu nedenle her olayda ayrıca yeni bir ihtiyati tedbir kararı alınmasının kanuni muhafazanın kurucu şartı olduğu söylenemez. Süresinde açılmış dava, teminatın tutulmasını istemek için doğrudan hukuki dayanak oluşturur. Akil’in açıklaması da tazminat davasının açılmasıyla güvencenin muhafazası arasında bu ilişkiyi kurmaktadır (Dr.Cenk AKİL, Haksız İhtiyati Tedbir Nedeniyle Açılan Tazminat Davası, s.183–184).
Bununla birlikte sadece ilgili değişik iş dosyasına dilekçe sunmak ile süresinde açılmış davayı dosyaya bildirmek farklıdır. İlkinde dava açma koşulu gerçekleşmemiş olabilir; ikincisinde mahkemenin haberdar edilmesi gereken mevcut bir dava vardır. İade tehlikesi bulunuyorsa, teminatın bulunduğu dosyada muhafaza talebinin yanında tazminat mahkemesinden açık bir iade etmeme tedbiri istenmesi uygulamada ek koruma sağlar. Bu korumanın gerekçesi, güvencenin iadesiyle tazminat alacağının tahsilinin güçleşecek olmasıdır.
İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 4.Hukuk Dairesi’nin 04.11.2025 Tarihli 2025/2569 Esas 2025/2020 Karar sayılı kararında süresinde açılan tazminat davasında asıl dosyadaki teminatın iadesinin önlenmesinde hukuki yarar bulunduğu kabul edilmiştir. Teminatın tazminat dosyasına aktarılamaması, koruma talebini yararsız kılmamıştır. Daire, asıl dosyada teminatın iadesine ilişkin kesinleşmiş karar bulunmadığı durumda teminata yönelik taleplerin tazminat davasında da değerlendirilebileceğini belirtmiştir.
Bu yaklaşım doğrultusunda talep; teminat mektubunun tarih, numara, banka, tutar ve dosya bilgileri gösterilerek iade edilmemesi, banka taahhüdünü sona erdirecek ibra veya iptal işlemlerine izin verilmemesi ve kararın mektubun bulunduğu mahkemeye derhâl bildirilmesi şeklinde somutlaştırılabilir. Muhataplar ve talebin kapsamı, mektubun gerçek metnine göre belirlenmelidir. Süreli mektuplarda yalnızca fiziki belgenin dosyada tutulması korumayı sağlamayabilir; vade ve ödeme talebi koşullarının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Yaklaşık İspat Ölçülülük ve Karşı Teminat
Teminatın iadesini önleyen tedbirde de HMK m. 389 ve 390’daki koşullar göz ardı edilemez. Davacı, tazminat talebinin ciddi dayanaklarını, doğmuş veya belirlenebilir zararını ve iadenin tahsil bakımından yaratacağı tehlikeyi göstermelidir. Kesin tazminat hesabının henüz yapılamaması tek başına engel değildir; ancak yalnızca yüksek tutarlı soyut zarar iddiası, bütün güvencenin sınırsız süre tutulmasına yeterli sayılmamalıdır. Tedbirin kapsamı, talep ve yaklaşık olarak ortaya konulan riskle orantılı olmalıdır.
Yeni tedbir için ayrıca teminat alınması meselesi de otomatik bir cevap taşımaz. İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 4.Hukuk Dairesi’nin 04.11.2025 Tarihli 2025/2569 Esas 2025/2020 Karar sayılı kararında tazminat davasının bir aylık süre içinde açılmış olması ve mevcut güvencenin amacı dikkate alınarak teminatsız koruma uygun bulunmuş; ayrıca teminat alınıp alınmamasının mahkemenin takdirinde olduğu belirtilmiştir. Bu karar, bütün iade etmeme taleplerinde teminat muafiyeti bulunduğu biçiminde genelleştirilemez.
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 4.Hukuk Dairesi’nin 29.11.2023 Tarihli 2023/3696 Esas 2023/3524 Karar sayılı kararında haksız ihtiyati haciz nedeniyle açılan tazminat davasında, önceki dosyaya yatırılmış teminatın iadesini önleyen koruma uygun bulunmuştur. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 4.Hukuk Dairesi’nin 31.01.2024 Tarihli 2024/79 Esas 2024/409 Karar sayılı kararında de ihtiyati hacizden doğan tazminat talebi bakımından teminatın iadesinin önlenmesi kabul edilmiştir. Her iki uyuşmazlık ihtiyati hacze dayandığından, bu kararların görev, süre ve sorumluluk yönünden HMK m. 399 davalarına bütün sonuçlarıyla aktarılması doğru değildir.
İadeye İlişkin Kararların Kanun Yolu Denetimi
Teminatın iadesine ilişkin her ara kararın bağımsız istinafa tabi olduğu söylenemez. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 27.Hukuk Dairesi’nin 15.12.2022 Tarihli 2022/1323 Esas 2022/1247 Karar sayılı kararında teminatın iadesi talebinin reddine ilişkin ara karara karşı başvuru, kararın bağımsız istinafa elverişli olmaması nedeniyle usulden reddedilmiştir. Bu sonuç, ilk derece mahkemesinin iade koşullarına ilişkin bütün gerekçelerinin esastan onandığı anlamına gelmez. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 4.Hukuk Dairesi’nin 17.07.2024 Tarihli 2024/2145 Esas 2024/2821 Karar sayılı kararında teminatın dosyaya depo edilmesi veya iade edilmemesiyle ilgili kararın olağan ara karar niteliği esas alınarak bağımsız istinaf incelemesi yapılmamıştır.
İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 4.Hukuk Dairesi’nin 04.11.2025 Tarihli 2025/2569 Esas 2025/2020 Karar sayılı kararında tazminat davasında verilen iade etmeme tedbiri hakkında esastan inceleme yapılmıştır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 4.Hukuk Dairesi’nin 29.11.2023 Tarihli 2023/3696 Esas 2023/3524 Karar sayılı kararında haksız ihtiyati hacizden kaynaklanan tazminat davasında teminatı koruyan tedbir hakkında esastan denetim gerçekleştirilmiştir. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 4.Hukuk Dairesi’nin 31.01.2024 Tarihli 2024/79 Esas 2024/409 Karar sayılı kararında de bu nitelikteki korumaya yönelik başvuru esastan incelenmiştir. İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 17.Hukuk Dairesi’nin 25.05.2023 Tarihli 2023/887 Esas 2023/1033 Karar sayılı kararında ise tedbirin kalkmasından sonra teminatın iadesi talebi incelenmiş; alt derece kararının verildiği aşamada HMK m. 392/2’deki bir aylık sürenin henüz dolmadığı gözetilerek istinaf başvurusu reddedilmiştir.
Bu görünüm, hem kararın hukuki niteliğinin hem de uygulamadaki yaklaşım farklılıklarının dikkate alınmasını gerektirir. Başvurunun başlığına ihtiyati tedbir yazılması tek başına kanun yolunu açmaz; mahkemenin verdiği kararın içeriği belirleyicidir. Bununla birlikte, mevcut teminatın olağan iadesi istemi ile yeni bir dava kapsamında iadenin yasaklanmasına yönelik geçici koruma talebi de birbirine karıştırılmamalıdır.
İhtiyati Haciz ve Diğer Koruma Araçları
Tazminat alacağının borçlunun genel malvarlığı üzerinden güvenceye alınması amaçlanıyorsa, kural olarak ihtiyati haciz değerlendirilmelidir. İİK m. 257, rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş para alacağı için ihtiyati hacze imkân verir; vadesi gelmemiş alacaklarda ise ayrıca kanunda gösterilen özel sebepler aranır. Uyuşmazlığın çekişmeli olması tek başına ihtiyati haczi dışlamaz; alacağın varlığı ve gerekli şartlar konusunda İİK m. 258 uyarınca mahkemeye kanaat verecek deliller sunulmalıdır. Teminat ve uygulama yükümlülükleri de İİK m. 259, 261 ve 264’e göre yerine getirilmelidir.
Konya Bölge Adliye Mahkemesi 3.Hukuk Dairesi’nin 10.12.2024 Tarihli 2024/2635 Esas 2024/2396 Karar sayılı kararında para tazminatı isteminde borçlunun genel malvarlığına yönelik uygun korumanın ihtiyati haciz olduğu belirtilmiştir. Bununla birlikte davalının istinaf başvurusunda bulunmaması ve incelemenin davacının teminata ilişkin itirazıyla sınırlı olması gözetilerek karar verilmiştir. Bu usulî çerçeve göz ardı edilerek karar, para alacakları için genel malvarlığı tedbirini onaylayan bir emsal gibi gösterilemez.
IX- Yenilenen Tedbirler ve Esas Davayla Bağlantı
Önceki tedbirin sona ermesi, her durumda yeni bir tedbir verilmesini engellemez. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 15.Hukuk Dairesi’nin 30.05.2023 Tarihli 2023/853 Esas 2023/626 Karar sayılı kararında önceki tedbirin süresinde yerine getirilmemesinden sonra dosyanın geldiği aşama ve toplanan deliller değerlendirilerek yeniden tedbir verilmesi uygun bulunmuştur. İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 4.Hukuk Dairesi’nin 04.11.2025 Tarihli 2025/2569 Esas 2025/2020 Karar sayılı kararında daha önce uygulanmadığı için kendiliğinden kalkan iade etmeme tedbirinden sonra yeniden talepte bulunulması mümkün görülmüştür.
Buna karşılık yeni başvuru hakkı, aynı olgular ve aynı delillerle verilen ret kararının etkisizleştirilmesi amacıyla sınırsız biçimde kullanılmamalıdır. Kaynak, aynı taraflar ve değişmeyen koşullar altında yinelenen talepleri hukuki güven ve dürüstlük kuralı yönünden değerlendirmekte; yeni olgu ve koşulların önemini vurgulamaktadır (Dr.Seda KAYNAK, Bölge Adliye Mahkemesinin İhtiyati Tedbir Kararı Vermesi, s.158–159). Bu yaklaşım, ilk kararın reddedilmesi, uygulanmadığı için kalkması ve sonradan koşulların değişmesi hâllerinin ayrı ele alınmasını gerektirir.
Yeni tedbir, önceki tedbirin haksızlığını geçmişe etkili olarak ortadan kaldırmaz. Önceki tedbirin kalkmış olması da yeni tedbirin mutlaka haksız olduğunu göstermez. Her kararın talep tarihi, dayandığı deliller, kapsadığı işlem ve uygulama süresi belirlenmelidir. Aynı kayıp birden fazla karara dayanılarak iki kez istenemez. Eski ve yeni tedbirin etkilerinin çakıştığı dönemlerde, zarar kaleminin hangi müdahaleden doğduğu; yeni tedbirin bağımsız olarak aynı sonucu yaratıp yaratmayacağı araştırılmalıdır.
Dava öncesi her tedbir bakımından HMK m. 397’deki tamamlayıcı işlemler ayrıca denetlenmelidir. Süresinde açılan dava, tedbirle korunan esas hakkı konu edinmelidir. Tarafları aynı olan herhangi bir dava bulunması yeterli değildir. Buna karşılık aynı hakkı konu alan esas dava zaten derdestse sırf yeni tedbir verildi diye aynı konuda ikinci dava açılması beklenmez; HMK m. 390/1 uyarınca talebin esas davaya bakan mahkemede incelenmesi gerekir. Değişik iş dosyasının esas dava dosyasının eki sayılması da bu bağı destekler.
Sonradan açılan bir dava, daha önce süresi geçtiği için sona eren tedbiri kendiliğinden canlandırmaz. Gerekirse yeni karar alınmalı ve bu karar kendi koşulları içinde uygulanmalıdır. Haksız tedbirden kaynaklanan tazminat davası ise önceki tedbiri tamamlamak için açılması gereken esas davanın yerine geçmez; farklı bir talebi konu edinir.
İstinaf aşamasında ilk kez verilen tedbirler bakımından da aynı kavramsal dikkat gereklidir. Kaynak, esas yargılama istinafta sürüyorsa yeniden esas dava açılmayacağını; henüz istinaf başvurusu yapılmadan bölge adliye mahkemesinden tedbir istenen hâllerde ise HMK m. 397’nin kıyasen uygulanmasını tartışmaktadır. Bu görüş, kanunda açıkça düzenlenmiş yeni bir istinaf süresi gibi sunulmamalı ve olağan kanun yolu süresini uzattığı kabul edilmemelidir (Dr.Seda KAYNAK, Bölge Adliye Mahkemesinin İhtiyati Tedbir Kararı Vermesi, s.185–187).
X- Birden Fazla Tedbirden Doğan Taleplerin Birlikte Görülmesi
Birden fazla değişik iş dosyası bulunması, her biri için zorunlu olarak ayrı tazminat davası açılmasını gerektirmez. Aynı davalıya yöneltilen bağımsız talepler, HMK m. 110’daki şartlar ve görev kuralları sağlandığında aynı dilekçede ileri sürülebilir. Tedbirlerin aynı esas uyuşmazlığı koruması ve HMK m. 399/2 uyarınca aynı mahkemeye bağlanması, birlikte incelemeyi kolaylaştırır. Bununla birlikte dosyaların ve zararların tek davada toplanması, her tedbir için haksızlık, zarar, illiyet ve süre incelemesini ortadan kaldırmaz.
Farklı görev alanlarına giren veya ortak yetkili mahkemesi bulunmayan talepler sırf aynı taraflar arasında oldukları gerekçesiyle bir araya getirilemez. Ayrı açılmış davalarda HMK m. 166 kapsamında bağlantı ve birleştirme değerlendirilebilir; fakat birleştirme görev eksikliğini gideren genel bir araç değildir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 12.04.2023 Tarihli 2023/283 Esas 2023/318 Karar sayılı kararında Devlete karşı hâkimin yargılama faaliyeti nedeniyle yöneltilen taleple özel kişiye yönelik haksız tedbir tazminatı farklı görev kuralları içinde ele alınmıştır. Karar doğrudan birleştirme koşullarını çözmemekte; burada incelenen görev ayrımına örnek oluşturmaktadır.
Birlikte açılan davada her tedbir ve buna bağlı teminat ayrı tanımlanmalı; hangi zarar kaleminin hangi dönem ve karar nedeniyle istendiği belirtilmelidir. Farklı mahkeme dosyalarına verilen mektuplar, aksi içerik bulunmadıkça bütün zararları müştereken güvenceye alan tek bir teminat havuzu gibi ele alınamaz. Her mektubun kapsamı gözetilerek muhafaza ve tahsil talebi kurulmalıdır. Tek dava açılmış olsa bile dava bilgisi, teminatın bulunduğu bütün ilgili dosyalara ayrı ayrı bildirilmelidir.
XI- Tazminat Davasındaki Savunmaların Değerlendirilmesi
Tedbirden yararlananın en güçlü savunması, kaldırmanın yalnızca usulî sebebe dayandığı ve esas hakkın varlığının sürdüğü olabilir. Buna karşı yalnızca kaldırma kararının sonuç bölümüne dayanmak yerine, kaldırma gerekçesi ve başlangıçtaki koruma koşulları açıklanmalıdır. Kendiliğinden kalkma iddiası varsa HMK m. 393 veya 397’deki hangi yükümlülüğün hangi tarihte ihlal edildiği gösterilmeli; bu olguya bağlanan sorumluluk konusunda öğretideki farklı görüşler ve ilgili yargısal yaklaşım açıkça tartışılmalıdır.
Esas dava sonuçlanmadığı için tazminat davasında hukuki yarar bulunmadığı savunması, doğmuş zarar, mevcut haksızlık emareleri ve teminatın iade tehlikesi birlikte ortaya konularak karşılanabilir. Esas davanın sonucu gerçekten belirleyiciyse bekletici sorun talebi, davanın açılmasını ertelemeksizin bu bağı korur. Kılıçoğlu, tazminat talebinin ileri sürülebilmesi ile esas uyuşmazlığın kesinleşmesini bu bakımdan ayırmaktadır (Dr.Öğr.Üyesi Evren KILIÇOĞLU, Haksız İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Hacizde Zamanaşımı, PDF s.12–15). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.09.2023 Tarihli 2021/658 Esas 2023/867 Karar sayılı kararında yalnızca karşı teminat veya değişen koşullar nedeniyle kaldırmada hemen tazminat davası açılamayacağı açıklanmıştır. İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 4.Hukuk Dairesi’nin 04.11.2025 Tarihli 2025/2569 Esas 2025/2020 Karar sayılı kararında ise tapu iptali ve tescil talebinden feragat sonrası para talebinin devam ettiği uyuşmazlıkta, tazminat davasındaki teminatı koruma tedbiri uygun bulunmuştur. Bu kararlar, farklı sona erme sebeplerinin ve davanın ulaştığı aşamanın birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.
Zarar ve illiyet savunması çoğu davada belirleyicidir. Borçlunun zaten ödeme yapamayacağı, taşınmazın başka takyidatlar nedeniyle satılamayacağı, kullanılan kredinin tedbir öncesinde de gerekli olduğu veya iş kaybının piyasa koşullarından doğduğu ileri sürülebilir. Bu itirazlara karşı yalnızca ticari defter sunulması yeterli olmayabilir. Tedbirin bulunmadığı durumda gerçekleşmesi beklenen işlem, tahsilat ve finansman akışı somutlaştırılmalıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 25.11.2021 Tarihli 2017/1441 Esas 2021/1501 Karar sayılı kararında stok zararlarıyla yalnızca araç devrini sınırlayan tedbir arasında uygun illiyet bağı kurulamamıştır. Antalya Bölge Adliye Mahkemesi 13.Hukuk Dairesi’nin 06.02.2025 Tarihli 2025/75 Esas 2025/99 Karar sayılı kararında da çekin karşılığı bulunmadığından ödeme yasağı ile tahsil edememe arasında illiyet bağı olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.
Sonuç
Haksız ihtiyati tedbirden doğan maddi tazminat sorumluluğunda kusur aranmaz; ancak haksızlık, gerçek zarar ve uygun illiyet bağı ayrı ayrı incelenir. Mahkemenin tedbire karar vermiş olması talep edeni sorumluluktan bütünüyle kurtarmadığı gibi, tedbirin kaldırılmış olması da bütün sorumluluk şartlarını kendiliğinden gerçekleştirmez. Başlangıçtaki haksızlık, tamamlayıcı işlemlerin yapılmaması, görev nedeniyle kaldırma ve değişen koşullar nedeniyle kaldırma aynı hukuki sonuçlara bağlanmamalıdır.
Süresinde dava açılmaması nedeniyle kendiliğinden kalkmayı sorumluluk için yeterli gören yargısal yaklaşım bulunmakla birlikte, öğretide esas hakkın varlığının ayrıca incelenmesini savunan görüş de mevcuttur. Özellikle yalnızca görev yönünden kaldırılan tedbirlerde, bu tartışma gözetilmeden otomatik tazminat sonucuna ulaşılması isabetli değildir. Tazminat incelemesinin dayanağı, kararın gerçek kapsamı ve uygulanmış etkileri olmalıdır.
HMK.m.392/2’deki bir aylık süre teminatın muhafazasını, HMK m. 399/3’teki bir yıllık zamanaşımı ise tazminat alacağının ileri sürülmesini ilgilendirir. İlk sürenin geçirilmesi, ikinci sürenin de dolduğu veya alacağın ortadan kalktığı anlamına gelmez. Zamanaşımının kaldırma tarihinden mi, esas davanın kesinleşmesinden mi başlayacağı yönünden incelenen Yargıtay kararları farklı sonuçlar içermektedir. Bu sebeple kesinleşmeyi beklemenin her durumda güvenli olduğu söylenemez.
Teminatı korumak için süresinde açılmış tazminat davasının ilgili dosyaya bildirilmesi temel önemdedir. Yalnızca ileride dava açılacağını bildirmek aynı etkiyi doğurmaz. Kanuni muhafazanın yanında, somut iade tehlikesi varsa teminatın iadesini önleyen açık bir geçici koruma kararı istenebilir. Bu talep, teminatın bulunduğu dosya ve banka taahhüdüyle uyumlu kurulmalı; teminatın tutulması ile tazminatın ödenmesi birbirinden ayrılmalıdır.
Esas dava devam ederken doğmuş zarar için tazminat davası açılması kategorik olarak dışlanamaz. Haksızlığın tespiti esas davanın sonucuna bağlıysa bekletici sorun kurumundan yararlanılabilir. Görevli ve yetkili mahkeme belirlenirken esas dava bağlantısı gözetilmeli; eski değişik iş dosyası veya kanun yolu merciinin varlığı tek başına belirleyici sayılmamalıdır.
Son olarak, geç tahsilat, finansman maliyeti ve kazanç kaybına ilişkin taleplerde ekonomik kaybın somutlaştırılması zorunludur. Aynı para ve dönem için faiz, finansman gideri ve gelir kaybının mükerrer biçimde istenmesinden kaçınılmalıdır. Etkili bir tazminat talebi, tedbirin haksızlığını açıklayan hukuki gerekçe ile zararı ve illiyet bağını gösteren mali ispatın birlikte kurulmasına bağlıdır.