Avukat Ali Mert Karakılçık
Özet
İnançlı işlemler, Türk hukukunda bağımsız bir sözleşme türü olarak açıkça düzenlenmemiş olmakla birlikte, sözleşme özgürlüğü ilkesi çerçevesinde doktrin ve Yargıtay içtihatları tarafından kabul edilen hukuki işlemlerdir. Özellikle mülkiyetin teminat amacıyla devri, şirket paylarının yönetimi, alacakların tahsili ve malvarlığı değerlerinin belirli bir amaç doğrultusunda başkasına bırakılması bakımından önemli bir uygulama alanına sahiptir. İnançlı işlemde bir mal veya hakkın mülkiyeti, kararlaştırılan amaç doğrultusunda kullanılmak ve belirli koşulların gerçekleşmesi üzerine geri devredilmek üzere inanılana geçirilmekte; böylelikle inanılan üçüncü kişilere karşı gerçek hak sahibi sıfatını kazanırken inanana karşı sözleşmesel yükümlülükler altında bulunmaktadır.
İnançlı işlemlerden kaynaklanan uyuşmazlıklar çoğunlukla işlemin hukuki niteliğinin belirlenmesi, inanç sözleşmesinin ispatı, teminat altına alınan borcun ifası üzerine doğan iade yükümlülüğü ve inanç konusunun üçüncü kişilere devredilmesi noktalarında ortaya çıkmaktadır. Özellikle 05.02.1947 tarihli Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı ile şekillenen ispat rejimi, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun senetle ispat zorunluluğu ve istisnalarına ilişkin hükümleri karşısında önemini korumaktadır. Bunun yanında, inançlı işlemin sona ermesine rağmen mülkiyetin geri devredilmemesi veya devredilen malın üçüncü kişiye geçirilmesi hâlinde aynen ifa, tazminat, zamanaşımı ve üçüncü kişilerin kazanımlarının korunması meseleleri gündeme gelmektedir.
Bu çalışmada inançlı işlemlerin hukuki niteliği, türleri, geçerlilik ve ispat koşulları, teminat amacıyla mülkiyet devri, iade yükümlülüğü, üçüncü kişilere yapılan devirlerin sonuçları, tazminat sorumluluğu ve zamanaşımı, doktrindeki farklı görüşler ve Yargıtay kararları çerçevesinde incelenmektedir.
Anahtar Kelimeler: İnançlı İşlem, İnanç Sözleşmesi, Teminaten Temlik, Mülkiyetin Devri, İade Borcu, Yazılı Delil, Tazminat, Zamanaşımı.
I. İNANÇLI İŞLEM KAVRAMI VE HUKUKİ NİTELİĞİ
İnançlı işlem, bir kişinin malvarlığına dahil bulunan taşınır veya taşınmaz bir malı yahut devredilebilir nitelikteki bir hakkı belirli bir amaçla başka bir kişiye devretmesi, devralan kişinin ise söz konusu mal veya hakkı kararlaştırılan amaca uygun biçimde kullanmayı ve inanç ilişkisinin sona ermesi üzerine önceki hak sahibine veya onun belirlediği üçüncü kişiye geri devretmeyi üstlenmesiyle meydana gelen hukuki ilişkidir. Bu ilişkide mal veya hakkı devreden kişi inanan, devralan kişi inanılan, devrin konusunu oluşturan malvarlığı değeri ise inanç konusu olarak adlandırılmaktadır. İnançlı işlemin temelinde, devredilen hak üzerinde inanılana gerçek bir hukuki yetki tanınması ve bu yetkinin kullanılmasının taraflar arasındaki inanç sözleşmesiyle sınırlandırılması bulunmaktadır (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.2-3; Prof.Dr.Necip Kocayusufpaşaoğlu, Borçlar Hukukuna Giriş, Hukuki İşlem, Sözleşme, §35, N.37-39).
İnançlı işlemin ayırt edici özelliği, mülkiyetin veya ilgili hakkın inanılana gerçekten devredilmesine rağmen, bu hakkın kullanılmasının sözleşmesel yükümlülüklerle sınırlandırılmasıdır. Dolayısıyla inanılan, üçüncü kişilere karşı tam hak sahibi konumuna gelirken inanana karşı devredilen malı kararlaştırılan amaca uygun kullanmak ve koşulların gerçekleşmesi üzerine geri devretmekle yükümlü bulunmaktadır. İnançlı işlem, bu yönüyle yalnızca görünüşte gerçekleştirilen bir devir olmayıp gerçek bir tasarruf işlemi ile bu tasarrufun hukuki sebebini ve sınırlarını belirleyen borçlandırıcı anlaşmadan oluşmaktadır (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.2-3).
Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.05.2021 Tarihli 2017/1829 Esas, 2021/635 Karar sayılı kararında, inanç sözleşmesinin tarafların hak ve borçlarını, inançlı işlemin sona erme sebeplerini ve devredilen hakkın iade koşullarını belirleyen bağımsız bir borçlandırıcı işlem olduğu açıklanmıştır. Aynı kararda, inanç sözleşmesinin mülkiyet veya alacak hakkının devrinin hukuki sebebini oluşturduğu belirtilerek inançlı işlemin yalnızca fiilî güven ilişkisine değil, taraflar bakımından bağlayıcı sözleşmesel yükümlülüklere dayandığı ortaya konulmuştur.
İnançlı işlemin hukuki niteliği konusunda öğretide farklı yaklaşımlar ileri sürülmektedir. Bir görüş, inanç sözleşmesini vekâlet sözleşmesine yakın bir hukuki ilişki olarak değerlendirirken diğer görüş, kendine özgü yapısı bulunan ve kanunda düzenlenmemiş bağımsız bir sözleşme türü olduğunu kabul etmektedir. İnanılanın kendisine devredilen malı belirli talimatlar çerçevesinde kullanma, sadakat ve özen gösterme, hesap verme ve şartların gerçekleşmesi üzerine geri devretme yükümlülükleri, vekâlet sözleşmesiyle önemli benzerlikler göstermektedir. Bununla birlikte inanılanın gerçek hak sahibi hâline gelmesi ve teminat amacıyla gerçekleştirilen işlemlerde tarafların karşılıklı menfaatlerinin bulunması, bu ilişkinin doğrudan vekâlet sözleşmesiyle özdeşleştirilmesini güçleştirmektedir (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.3, 9-10).
Bu nedenle inançlı işlemin hukuki niteliğinin belirlenmesinde yalnızca sözleşmenin adından hareket edilmemeli; tarafların gerçek iradeleri, mülkiyet devrinin amacı, inanılana tanınan yetkiler ve geri verme yükümlülüğünün koşulları birlikte değerlendirilmelidir. İnançlı işlemin kendine özgü sözleşme niteliğinde kabul edilmesi hâlinde de sözleşmenin bünyesine uygun düşen vekâlet, borca aykırılık ve gerektiğinde rehin hukukuna ilişkin hükümlerin kıyasen uygulanması mümkündür.
II. İNANÇLI İŞLEMLERİN TÜRLERİ VE TEMİNAT AMACIYLA MÜLKİYET DEVRİ
İnançlı işlemler, gerçekleştirilmek istenen amaca ve tarafların menfaat dengesine göre öğretide genel olarak saf inançlı işlemler ve karma inançlı işlemler şeklinde ikiye ayrılmaktadır. Saf inançlı işlemlerde ağırlıklı olarak inananın menfaati korunmakta; malvarlığının yönetimi, bir alacağın tahsili veya şirket paylarının belirli bir kişi tarafından idare edilmesi amacıyla inançlı devir gerçekleştirilmektedir. Karma inançlı işlemlerde ise inanılanın da bağımsız ve çoğu zaman daha güçlü bir ekonomik menfaati bulunmakta, özellikle bir alacağın teminat altına alınması amacıyla mülkiyetin devredilmesi bu kategorinin başlıca örneğini oluşturmaktadır (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.3-4).
Teminat amacıyla gerçekleştirilen inançlı işlemlerde borçlu, alacaklı lehine sınırlı ayni hak niteliğinde rehin tesis etmek yerine, malının mülkiyetini doğrudan alacaklıya devretmektedir. Böylelikle alacaklı, rehin hakkının sağladığından daha güçlü bir hukuki konuma kavuşurken borçlu, kararlaştırılan borcun ifası üzerine mülkiyetin kendisine geri devredilmesini isteme hakkına sahip olmaktadır. Bununla birlikte teminat amacıyla gerçekleştirilen devir, alacaklıya borç ilişkisinden bağımsız, sınırsız ve süresiz biçimde malvarlığı değerini kendi uhdesinde tutma hakkı sağlamamaktadır. İnanılanın ayni hak sahipliği ile sözleşmesel yükümlülükleri birbirinden ayrılmalı ve mülkiyetin kullanılmasından kaynaklanan yetkilerin inanç sözleşmesiyle sınırlandırıldığı göz önünde bulundurulmalıdır (Dr.Şafak Parlak Börü, Mülkiyetin Teminat Amacıyla İnançlı İşlemle Devri; Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.4-5).
Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.05.2021 Tarihli 2017/1829 Esas, 2021/635 Karar sayılı kararında, teminat amacıyla yapılan inançlı işlemin rehin hakkından farklılığı vurgulanmış; borçlunun sınırlı ayni hak tanımak yerine mülkiyeti devretmek suretiyle alacaklıya daha güçlü bir hukuki güvence sağladığı belirtilmiştir. Bununla birlikte inançlı devrin gerçek bir mülkiyet nakli niteliğinde olması, inananın geri verme talebini ortadan kaldırmamakta; yalnızca bu talebin hukuki niteliğinin belirlenmesinde önem taşımaktadır.
Teminat amacıyla inançlı işlemlerde ayrıca lex commissoria yasağı, diğer bir ifadeyle borcun ödenmemesi hâlinde teminat konusu malın alacaklıya kayıtsız şartsız bırakılmasına ilişkin anlaşmaların geçerliliği tartışması ortaya çıkmaktadır. Türk Medeni Kanunu’nun 873/2 ve 949. maddelerinde düzenlenen bu yasak, rehin konusu malın borcun ödenmemesi üzerine doğrudan alacaklının mülkiyetine geçmesini öngören anlaşmaları sınırlandırmaktadır.
Teminat amacıyla mülkiyet devrinde borçlunun ekonomik açıdan korunması gerektiği, alacaklının teminat konusu malı paraya çevirmesi hâlinde alacağını aşan değeri borçluya iade etmesinin zorunlu olduğu savunulmaktadır. Özellikle teminat konusu malın borç ödenmediği gerekçesiyle herhangi bir değer hesabı yapılmaksızın alacaklıda bırakılması, borçlunun korunmasına yönelik lex commissoria yasağının amacı bakımından tartışmalıdır (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.5-6).
Bununla birlikte Yargıtay uygulamasında teminat amacıyla inançlı temlikin doğrudan rehin sözleşmesi olarak değerlendirilmediği ve TMK.m.873 hükmünün bu işlemlere aynen uygulanamayacağı yönünde kararlar da bulunmaktadır. Dolayısıyla teminaten temlikin geçerliliği ile teminat konusu malın borç ödenmediğinde alacaklı tarafından hangi koşullarda muhafaza edilebileceği birbirinden ayrı değerlendirilmelidir. Teminat amacıyla gerçekleştirilen her mülkiyet devrinin lex commissoria yasağı nedeniyle geçersiz olduğunu kabul etmek de, alacaklının teminat konusu malı borcun miktarından ve sona ermesinden bağımsız biçimde kesin olarak edinebileceğini savunmak da inançlı işlemin hukuki niteliğiyle bağdaşmamaktadır.
III. İNANÇLI İŞLEMİN MUVAZAADAN AYRILMASI VE SÖZLEŞMENİN GEÇERLİLİĞİ
İnançlı işlemler ile muvazaalı işlemler, dış görünüş itibarıyla benzerlik gösterebilmekle birlikte tarafların gerçek iradeleri ve işlemin doğurduğu hukuki sonuçlar bakımından birbirinden ayrılmaktadır. Muvazaalı işlemde taraflar, görünürde gerçekleştirilen hukuki işlemin hüküm ve sonuçlarını doğurmamasını yahut görünürdeki işlemden farklı bir hukuki ilişkinin gizlenmesini amaçlamaktadır. İnançlı işlemde ise tarafların iradeleri mülkiyetin veya hakkın gerçekten devredilmesi yönünde birleşmekte, ancak devralanın bu hakkı hangi amaçla kullanacağı ve hangi koşullarda geri vereceği ayrıca kararlaştırılmaktadır. Bu nedenle inançlı işlemin sırf görünürde satış sözleşmesiyle gerçekleştirilmiş olması, devrin kendiliğinden muvazaalı ve geçersiz olduğu sonucunu doğurmamaktadır (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.3; Prof.Dr.Necip Kocayusufpaşaoğlu, Borçlar Hukukuna Giriş, Hukuki İşlem, Sözleşme, §35, N.40-41).
İnançlı işlemlerin hukuki geçerliliği, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 26. maddesinde düzenlenen sözleşme özgürlüğü ilkesine dayanmaktadır. Taraflar, emredici hukuk kurallarına, kamu düzenine, ahlaka ve kişilik haklarına aykırı olmamak koşuluyla, malvarlığı değerlerinin belirli bir amaçla devredilmesini ve daha sonra geri verilmesini kararlaştırabilirler. İnanç sözleşmesinin kanunda ayrıca düzenlenmemiş olması, bu sözleşmenin geçersizliğini gerektirmediği gibi tarafların hak ve yükümlülüklerini serbestçe belirlemesine de engel değildir.
Bununla birlikte inanç sözleşmesinin geçerliliği ile bu sözleşme kapsamında gerçekleştirilen tasarruf işleminin geçerliliği birbirinden ayrılmalıdır. İnanç anlaşması kural olarak şekil serbestisine tabi olmakla birlikte taşınmaz mülkiyetinin devri, şirket paylarının devri veya diğer şekle bağlı tasarruf işlemlerinde ilgili hukuki işlemin kanunen öngörülen şekil ve geçerlilik koşullarının yerine getirilmesi gerekmektedir. Özellikle taşınmazların inançlı işlemle devrinde, tapuda düzenlenen resmî senet ile tarafların gerçek iradelerini ortaya koyan inanç sözleşmesinin birbirinden farklı belgelerde bulunması, uygulamada ispat ve şekil tartışmalarını beraberinde getirmektedir (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.4-5).
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.05.2021 Tarihli 2017/1829 Esas, 2021/635 Karar sayılı kararında, tapuda satış şeklinde gerçekleştirilen mülkiyet devrinin gerçekte inanç sözleşmesine dayanabileceği ve bu durumda devrin hukuken geçerli bir inançlı işlem niteliğinde olduğu kabul edilmiştir. Kararda, taraflar arasındaki inanç ilişkisini ortaya koyan yazılı belgenin resmî devir işleminden sonra düzenlenmesinin tek başına geçersizlik nedeni olmadığı da vurgulanmıştır. Böylelikle işlemin hukuki niteliğinin belirlenmesinde görünürde kullanılan sözleşme adından ziyade tarafların gerçek ve ortak iradelerinin esas alınması gerektiği ortaya konulmuştur.
Aynı doğrultuda Yargıtay 11.Hukuk Dairesi’nin 21.12.2022 Tarihli 2021/4009 Esas, 2022/9317 Karar sayılı kararında, limited şirket paylarının görünürde satış sözleşmesiyle devredilmiş olmasına rağmen taraflar arasında ayrıca düzenlenen sözleşmenin inançlı işlem iradesini ortaya koyduğu kabul edilmiştir. Uyuşmazlıkta banka hesap hareketlerinin incelenmesi sonucunda, görünürdeki hisse devir bedelinin gerçekten ödenip ödenmediğinin ve tarafların asıl iradelerinin araştırılması gerektiği belirtilmiş; yalnızca noter sözleşmesindeki bedel beyanına dayanılarak inançlı işlem iddiasının reddedilmesi isabetli görülmemiştir.
V. İNANÇLI İŞLEMDE İADE YÜKÜMLÜLÜĞÜ VE BORCUN İFASININ HUKUKİ SONUÇLARI
İnançlı işlemlerde inanılanın en temel yükümlülüğü, kendisine devredilen mal veya hakkı inanç sözleşmesinde belirlenen amaca uygun şekilde kullanmak ve kararlaştırılan koşulların gerçekleşmesi üzerine inanana yahut onun gösterdiği üçüncü kişiye geri devretmektir. Bu yükümlülük, inanç ilişkisinin niteliğinden kaynaklanan asli bir edim olup tarafların sözleşmede geri verme borcunu ayrıca ve ayrıntılı şekilde düzenlememiş olmaları, devrin teminat veya yönetim amacıyla yapıldığının belirlenebildiği durumlarda iade yükümlülüğünün varlığını kendiliğinden ortadan kaldırmamaktadır. Bununla birlikte iade borcunun hangi tarihte muaccel hâle geleceği ve hangi koşullarda talep edilebileceği, öncelikle taraflar arasındaki sözleşmenin içeriği ve devrin gerçekleştirilme amacı dikkate alınarak belirlenmelidir (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.9-10; Dr.Şafak Parlak Börü, Mülkiyetin Teminat Amacıyla İnançlı İşlemle Devri).
Özellikle teminat amacıyla gerçekleştirilen inançlı işlemlerde, mülkiyetin devredilmesinin temel sebebi belirli bir borcun ifasının güvence altına alınmasıdır. Bu nedenle teminat altına alınan borcun tamamen ödenmesiyle birlikte mülkiyetin inanılan tarafından muhafaza edilmesini haklı kılan hukuki sebep ortadan kalkmakta ve geri verme borcu gündeme gelmektedir. İnanılanın gerçek malik sıfatını kazanmış olması, inanç sözleşmesinden doğan iade yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığı gibi teminat konusu malın ekonomik değerini borç ilişkisinden bağımsız biçimde kendi malvarlığında tutmasına da kendiliğinden hukuki dayanak oluşturmamaktadır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.05.2021 Tarihli 2017/1829 Esas, 2021/635 Karar sayılı kararında, inanç sözleşmesinin taraflar bakımından karşılıklı borçlar doğurduğu ve mülkiyetin geri devrini talep eden kişinin, sözleşme uyarınca kendisine düşen edimi yerine getirmiş olması veya ifasını teklif etmesi gerektiği açıklanmıştır. Kararda, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 97. maddesi kapsamında, tarafların karşılıklı edimlerinin ve mevcut borç miktarının araştırılması gerektiği vurgulanmış; inanana düşen borç miktarının belirlenerek bu tutarın mahkeme veznesine yatırılması için süre verilmeden davanın reddedilmesi isabetli görülmemiştir. Böylelikle inançlı işlemlerde iade talebinin, tarafların karşılıklı yükümlülüklerinden bağımsız biçimde değerlendirilmesinin mümkün olmadığı ortaya konulmuştur. (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.05.2021 Tarihli 2017/1829 Esas, 2021/635 Karar sayılı kararı).
İnançlı işlemden doğan iade yükümlülüğünün yerine getirilmemesi hâlinde uygulanacak hükümler bakımından, inanılanın sözleşmesel borçlarının niteliği önem taşımaktadır. İnanılan, inanç konusu malı kararlaştırılan süre boyunca muhafaza etmek, sözleşmenin amacına aykırı tasarruflardan kaçınmak ve gerektiğinde hesap vermekle yükümlü olabilir. Bu yükümlülüklerin sözleşmede açıkça düzenlenmediği durumlarda, ilişkinin niteliğine uygun düşmek koşuluyla vekâlet sözleşmesine ilişkin sadakat ve özen borcunu düzenleyen TBK m.506 ile hesap verme yükümlülüğünü düzenleyen TBK m.508 hükümlerinden yararlanılması mümkündür. Ancak vekâlet hükümlerinin uygulanması, inançlı işlemin türü ve tarafların menfaat dengesi dikkate alınarak değerlendirilmelidir (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.9-10).
İade yükümlülüğünün kapsamı bakımından ayrıca inanç konusunun niteliği de önem taşımaktadır. Taşınmazlarda geri verme borcu kural olarak mülkiyetin yeniden devrini sağlayacak tescil işleminin gerçekleştirilmesini gerektirirken, taşınırlarda mülkiyetin devri ve zilyetliğin teslimine ilişkin hükümler gündeme gelmektedir. Şirket payları veya alacak hakları bakımından ise ilgili hakkın devrine ilişkin özel kanuni koşulların yerine getirilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla inançlı işlemden doğan iade borcu her durumda aynı usulle yerine getirilebilen tek tip bir yükümlülük olmayıp devredilen hakkın hukuki niteliğine göre farklı şekillerde ifa edilmektedir.
VI. İNANÇ KONUSUNUN ÜÇÜNCÜ KİŞİLERE DEVRİ VE TAZMİNAT SORUMLULUĞU
İnançlı işlemlerde inanan bakımından en önemli hukuki risklerden biri, inanılanın kendisine devredilen mal veya hakkı inanç sözleşmesinde öngörülen koşullara aykırı biçimde üçüncü kişilere devretmesidir. İnançlı işlem sonucunda mülkiyet veya ilgili hak gerçekten inanılana geçtiğinden, inanılanın üçüncü kişilerle gerçekleştirdiği tasarruf işlemlerinin hukuki sonuçları, yalnızca taraflar arasındaki inanç sözleşmesinden hareketle belirlenemez. Özellikle inananın geri verme talebinin şahsi hak niteliğinde olması, üçüncü kişinin kazanımının korunup korunmayacağı ve aynen iadenin mümkün olup olmadığı meselelerini önemli hâle getirmektedir (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.10-12).
İnanılanın inanç konusu malı üçüncü kişiye devretmesi hâlinde, öncelikle üçüncü kişiyle gerçekleştirilen işlemin gerçek ve geçerli bir tasarruf işlemi olup olmadığı araştırılmalıdır. Şayet inanılan ile üçüncü kişi, mülkiyetin gerçekte el değiştirmesini istemeksizin yalnızca inananın geri verme talebini sonuçsuz bırakmak amacıyla görünürde bir satış işlemi gerçekleştirmişlerse, muvazaa hükümleri gündeme gelebilecektir. Buna karşılık üçüncü kişinin mülkiyeti gerçekten devraldığı ve işlemin hüküm doğurmasının amaçlandığı durumlarda, yalnızca üçüncü kişinin inanç ilişkisinden haberdar olması, yapılan devrin kendiliğinden geçersiz sayılması için yeterli değildir.
Bununla birlikte üçüncü kişinin inanılanla birlikte hareket ederek sırf inananın geri verme hakkını engellemek amacıyla işlem gerçekleştirmesi, somut olayın özelliklerine göre TBK m.49/2 kapsamında ahlaka aykırı fiilden doğan sorumluluğu gündeme getirebilir. Bu durumda üçüncü kişinin yalnızca inanç ilişkisinden haberdar olması ile inananı zarara uğratmak amacıyla bilinçli şekilde hareket etmesi birbirinden ayrılmalı; hukuka aykırı veya ahlaka aykırı davranış, zarar, uygun illiyet bağı ve sorumluluğun diğer koşulları somut delillerle ortaya konulmalıdır (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.11-12).
Yargıtay 1.Hukuk Dairesi’nin 11.05.2026 Tarihli 2025/1741 Esas, 2026/3836 Karar sayılı kararında, inançlı işlem nedeniyle devredilen taşınmazın, borcun ödenmesine rağmen geri verilmediği ve sonrasında üçüncü kişiye devredildiği iddiası değerlendirilmiştir. İlk derece mahkemesince, inanç ilişkisinin varlığı ve borcun ifa edildiği kabul edilmekle birlikte son kayıt malikinin kötüniyetli olduğu ispatlanamadığından tapu iptali ve tescil talebi reddedilmiş; buna karşılık inanç ilişkisinin taraflarına yönelik tazminat talebi kabul edilmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi bu değerlendirmeyi uygun bulmuş, Yargıtay da istinaf kararını onamıştır. Karar, üçüncü kişiye yapılan devir nedeniyle aynen iadenin sağlanamadığı durumlarda inanç sözleşmesinden doğan tazminat sorumluluğunun ayrıca değerlendirilebileceğini göstermektedir. (Yargıtay 1.Hukuk Dairesi’nin 11.05.2026 Tarihli 2025/1741 Esas, 2026/3836 Karar sayılı kararı).
İnanç konusu malın üçüncü kişiye devredilmesi nedeniyle geri verme borcunun ifasının imkânsızlaşması hâlinde, inanılanın sorumluluğu öncelikle sözleşmeye aykırılık hükümleri çerçevesinde değerlendirilmelidir. TBK m.112 uyarınca borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi nedeniyle alacaklının uğradığı zararın giderilmesi gerekmekte olup borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe doğan zarardan sorumlu tutulmaktadır. Bu kapsamda inananın uğradığı zarar, inanç konusu malın niteliği, sözleşmede kararlaştırılan değer, geri verme borcunun muacceliyet tarihi ve ifanın imkânsızlaştığı tarih dikkate alınarak belirlenmelidir.
İnançlı işlemin konusunu oluşturan malın üçüncü kişiye devredilmesi, her durumda yalnızca satış bedelinin iadesiyle sınırlı bir sorumluluk doğurmayabilir. Özellikle inanç konusu malın sözleşmede belirli bir değerle ifade edilmesi hâlinde, bu değerin taraflarca kabul edilmiş bir ekonomik değer tespiti mi, yoksa iade borcunun ihlali hâlinde ödenmesi kararlaştırılmış bağımsız bir tazminat tutarı mı olduğu ayrıca değerlendirilmelidir. Sözleşmede yalnızca malın değerinin belirlenmiş olması, bu tutarın kendiliğinden cezai şart veya götürü tazminat niteliği taşıdığı anlamına gelmemektedir. Dolayısıyla gerçek zararın belirlenmesi gerektiğinde bilirkişi incelemesi yapılması ve zararın hangi tarih itibarıyla hesaplanacağının somut hukuki ilişkiye göre tespit edilmesi gerekmektedir.
Bu çerçevede inançlı işlemden doğan iade yükümlülüğünün ihlali nedeniyle açılacak davalarda, aynen iade ile tazminat taleplerinin birbirinden ayrılması ve gerektiğinde HMK m.111 kapsamında terditli dava yoluna başvurulması önem taşımaktadır. Özellikle taşınmazın üçüncü kişiye devredilmiş olması hâlinde, üçüncü kişinin mülkiyet kazanımının geçerliliği ile inanılanın sözleşmesel sorumluluğu ayrı hukuki meseleler olarak ele alınmalıdır.
VII. İNANÇLI İŞLEMDEN KAYNAKLANAN DAVALAR VE USULİ SONUÇLAR
İnançlı işlemlerden kaynaklanan uyuşmazlıklarda başvurulabilecek hukuki yollar, inanç konusunun niteliğine, tarafların üstlendiği edimlere ve sözleşmeye aykırılığın meydana geliş biçimine göre farklılık göstermektedir. İnanç konusu malın hâlen inanılanın mülkiyetinde bulunması ve geri verme koşullarının gerçekleşmiş olması hâlinde aynen ifa talebi ön plana çıkarken, malın üçüncü kişiye devredilmesi veya geri verme borcunun ifasının imkânsızlaşması durumunda tazminat talebi önem kazanmaktadır. Bunun yanında sözleşmenin sona erdirilmesi, hesap verme ve belirli koşullarda diğer borçlar hukuku talepleri de uyuşmazlığın özelliklerine göre gündeme gelebilir.
Taşınmazların inançlı işlemle devredilmesi hâlinde, inanç sözleşmesinden doğan geri verme yükümlülüğünün yerine getirilmemesi üzerine tapu iptali ve tescil davası açılması mümkündür. Ancak bu davada yalnızca inanç ilişkisinin varlığının ispatlanması yeterli olmayıp geri verme koşullarının gerçekleştiğinin, davacının kendisine düşen edimleri yerine getirdiğinin veya ifasını usulüne uygun şekilde teklif ettiğinin ve davanın mülkiyet hakkı bakımından doğru kişiye yöneltildiğinin de değerlendirilmesi gerekmektedir.
Yargıtay 1.Hukuk Dairesi’nin 15.05.2025 Tarihli 2025/780 Esas, 2025/2578 Karar sayılı kararında, inançlı işlem nedeniyle açılan tapu iptali ve tescil, olmadığı takdirde tazminat istemine ilişkin uyuşmazlıkta, daha önce davacının edimini yerine getirmemesi nedeniyle verilen ret kararının sonraki davada kesin hüküm oluşturup oluşturmadığı değerlendirilmiştir. Daire, önceki davanın edimin yerine getirilmemesi nedeniyle reddedilmiş olmasının, koşulların sonradan gerçekleşmesi hâlinde açılacak davanın esasının incelenmesine mutlak biçimde engel oluşturmadığını belirtmiştir. Ayrıca dava konusu taşınmazın dava tarihinden önce üçüncü kişiye devredilmiş olması nedeniyle tapu iptali ve tescil isteminin mevcut malike yöneltilmesi gerektiği, buna karşılık sözleşmeden kaynaklanan terditli tazminat talebinin ayrıca değerlendirilmesinin zorunlu olduğu vurgulanmıştır. (Yargıtay 1.Hukuk Dairesi’nin 15.05.2025 Tarihli 2025/780 Esas, 2025/2578 Karar sayılı kararı).
Anılan karar, inançlı işlemlerden kaynaklanan davalarda taleplerin hukuki niteliğinin doğru belirlenmesinin ve taraf sıfatının dikkatle değerlendirilmesinin önemini ortaya koymaktadır. Özellikle tapu iptali ve tescil talebinin, taşınmazın dava tarihindeki malikine yöneltilmesi gerektiği; buna karşılık inanç sözleşmesinden kaynaklanan tazminat sorumluluğunun, sözleşmeye aykırı davranan inanılana yöneltilebileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Üçüncü kişiye yapılan devrin geçerliliği, inanç sözleşmesinden doğan sorumluluğun ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir.
İnançlı işlemden kaynaklanan davalarda görevli mahkemenin belirlenmesi bakımından da işlemin tarafları ve uyuşmazlığın hukuki niteliği önem taşımaktadır. İnançlı işlemin şirket paylarının devri veya ticari işletmenin faaliyetleriyle bağlantılı olması, uyuşmazlığın her durumda kendiliğinden ticari dava niteliği taşıdığı anlamına gelmemektedir. Görev değerlendirmesinde 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 4 ve 5. maddeleri ile uyuşmazlığın mutlak veya nispi ticari dava niteliği taşıyıp taşımadığı araştırılmalıdır. Aynı şekilde para alacağı veya tazminat talebinin ticari dava niteliğinde bulunması hâlinde TTK m.5/A kapsamında dava şartı arabuluculuk hükümlerinin uygulanması gündeme gelebilecektir.
VIII. İNANÇLI İŞLEMLERDE ZAMANAŞIMI
İnançlı işlemlerden kaynaklanan alacak ve iade talepleri bakımından zamanaşımı, özellikle mülkiyet devri ile geri verme talebinin ileri sürüldüğü tarih arasında uzun süre bulunması hâlinde önem kazanmaktadır. Türk Borçlar Kanunu’nda inanç sözleşmelerinden doğan talepler için genel ve bağımsız bir zamanaşımı süresi düzenlenmediğinden, talebin niteliğine göre özel bir hüküm bulunmadığı takdirde TBK m.146 kapsamında on yıllık genel zamanaşımı süresinin uygulanması gündeme gelmektedir. Bununla birlikte inançlı işlemin başka bir sözleşme ilişkisiyle bağlantılı olması veya özel zamanaşımı hükümlerinin kapsamına girmesi hâlinde, uygulanacak sürenin ayrıca belirlenmesi gerekmektedir (Prof.Dr.Muzaffer Şeker – Av.Süleyman Semih Demir, 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 203/1-a Maddesi Kapsamında İnançlı İşlemin Tanık Delili ile İspatı ve İlgili Yargıtay Kararlarının Değerlendirilmesi, s.4; Dr.Hayrettin Fırat Mehmetoğlu, Türk Hukukunda İnançlı İşlemler).
Zamanaşımının başlangıcı bakımından esas alınması gereken husus, inanç konusu malın devredildiği tarih değil, inanç sözleşmesinden doğan geri verme alacağının muaccel hâle geldiği tarihtir. TBK m.149 uyarınca zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlamaktadır. Bununla birlikte inançlı işlemlerde geri verme borcunun muacceliyet tarihi her zaman açıkça kararlaştırılmadığından, özellikle taşınmazların geri devrine ilişkin uyuşmazlıklarda inananın mülkiyetin kendisine devredileceğine yönelik beklentisini ne zaman kaybettiği önem kazanmaktadır. Yargıtay uygulamasında bu durum ferağ umudunun yitirilmesi kavramıyla ifade edilmekte; geri verme talebinin açıkça reddedildiği, ihtarname gönderildiği veya somut olayın özelliklerine göre dava açıldığı tarih zamanaşımının başlangıcının belirlenmesinde dikkate alınabilmektedir (Prof.Dr.Muzaffer Şeker – Av.Süleyman Semih Demir, 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 203/1-a Maddesi Kapsamında İnançlı İşlemin Tanık Delili ile İspatı ve İlgili Yargıtay Kararlarının Değerlendirilmesi, s.4; Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.8).
Bu çerçevede Yargıtay 3.Hukuk Dairesi’nin 19.02.2024 Tarihli 2023/2745 Esas, 2024/659 Karar sayılı kararında, inanç sözleşmesinden kaynaklanan alacak isteminde zamanaşımının başlangıcının belirlenmesi üzerinde durulmuş ve davacının geri verme beklentisini yitirdiği tarihin esas alınması gerektiği değerlendirilmiştir. Kararda, davacının somut olay bakımından ferağ umudunu dava tarihinde yitirmiş sayılması gerektiği kabul edilerek on yıllık zamanaşımı süresinin dolduğu gerekçesiyle davanın reddedilmesi isabetli görülmemiştir. Bununla birlikte bu yaklaşımın, bütün inançlı işlemlerde zamanaşımının istisnasız biçimde dava tarihinde başlayacağı şeklinde yorumlanması doğru değildir. Geri verme borcunun açıkça muaccel hâle geldiği veya inananın iade beklentisini daha önce kaybettiğinin anlaşıldığı durumlarda, zamanaşımının başlangıcı ayrıca değerlendirilmelidir (Prof.Dr.Muzaffer Şeker – Av.Süleyman Semih Demir, 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 203/1-a Maddesi Kapsamında İnançlı İşlemin Tanık Delili ile İspatı ve İlgili Yargıtay Kararlarının Değerlendirilmesi, s.10-11).
Özellikle teminat amacıyla gerçekleştirilen inançlı işlemlerde, teminat altına alınan borcun tamamen ödenmesi üzerine geri verme yükümlülüğünün doğması ile inanılanın bu yükümlülüğü ihlal etmesi birbirinden ayrılmalıdır. Borcun ödenmesiyle geri verme talep edilebilir hâle gelmiş olsa dahi tarafların sözleşmede ayrıca bir iade süresi kararlaştırıp kararlaştırmadığı, geri verme için ihtarda bulunulmasının gerekip gerekmediği ve inanılanın iade borcunu hangi tarihte ihlal ettiği somut olayın özelliklerine göre belirlenmelidir. Bu nedenle inançlı işlemden kaynaklanan davalarda zamanaşımının yalnızca ilk mülkiyet devri tarihine göre hesaplanması, geri verme borcunun niteliği ve muacceliyet koşulları göz ardı edildiğinde hatalı sonuçlara yol açabilecektir.
Ayrıca inançlı işlemin ortaklık sözleşmesi, şirket payı devri veya başka bir sözleşmesel ilişki kapsamında gerçekleştirilmesi hâlinde, zamanaşımı bakımından yalnızca inançlı işlem nitelendirmesiyle yetinilmemelidir. Talebin dayandığı borç ilişkisinin hukuki niteliği ve TBK m.147 başta olmak üzere özel zamanaşımı hükümlerinin uygulanabilirliği ayrıca incelenmelidir. Bunun yanında geri verme borcunun ihlali nedeniyle açılan tazminat davası ile aynen iade talebinin zamanaşımı bakımından aynı koşullara tabi olup olmadığı da talebin hukuki sebebi dikkate alınarak değerlendirilmelidir.
IX. İNANÇLI İŞLEMLERDE İNANANIN KORUNMASI VE HUKUKİ GÜVENCELER
İnançlı işlemlerin hukuki yapısında inanılanın mülkiyet veya ilgili hak üzerinde gerçek hak sahibi sıfatını kazanması, inananın ise kural olarak sözleşmeden doğan şahsi bir geri verme hakkına sahip olması, taraflar arasındaki güven ilişkisinin bozulması hâlinde önemli hukuki riskler doğurmaktadır. Özellikle inanılanın malı üçüncü kişiye devretmesi, üzerinde sınırlı ayni hak tesis etmesi, malın haczedilmesi veya inanılanın iflas etmesi gibi durumlarda inananın hukuki konumunun korunması güçleşebilmektedir. Bu nedenle inançlı işlemlerin hukuki sonuçları değerlendirilirken yalnızca geri verme borcunun varlığı değil, bu borcun üçüncü kişilere ve inanılanın alacaklılarına karşı ne ölçüde korunabileceği de dikkate alınmalıdır (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.10-12).
İnananın korunması bakımından öncelikle inanç sözleşmesinden kaynaklanan borçların eksiksiz biçimde belirlenmesi önem taşımaktadır. İnanılanın devredilen malı hangi amaçla kullanabileceği, üçüncü kişilere devredip devredemeyeceği, teminat konusu malın paraya çevrilmesi hâlinde hangi usulün uygulanacağı, teminat altına alınan borcun sona ermesi üzerine iadenin hangi süre içerisinde gerçekleştirileceği ve sözleşmeye aykırılığın sonuçlarının neler olacağı açıkça düzenlenmelidir. Özellikle yüksek ekonomik değer taşıyan taşınmazlar, motorlu araçlar ve şirket payları bakımından bu hususların yazılı olarak kararlaştırılması, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların önlenmesi ve inanç ilişkisinin ispatı bakımından önemlidir.
İnançlı işlemlerde inanılanın sadakat, özen ve hesap verme yükümlülüklerinin belirlenmesinde vekâlet sözleşmesine ilişkin hükümlerin doğrudan veya kıyasen uygulanması da inananın korunmasına hizmet edebilmektedir. TBK m.505’te düzenlenen talimata uygun davranma, TBK m.506’da düzenlenen sadakat ve özen gösterme ve TBK m.508’de düzenlenen hesap verme yükümlülükleri, inançlı işlemin niteliğine uygun düştükleri ölçüde uygulanabilecek hükümlerdendir. Bununla birlikte inançlı işlemlerin tamamının vekâlet sözleşmesi olarak kabul edilmesi mümkün olmadığından, söz konusu hükümlerin uygulanmasında tarafların gerçek iradeleri ve sözleşmenin amacı esas alınmalıdır (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.9-10).
İnanılanın iflası veya inanç konusu malın haczedilmesi hâlinde ise inananın korunması bakımından TBK m.509 hükmünün uygulanabilirliği tartışılmaktadır. Anılan hüküm, vekilin kendi adına ve vekâlet veren hesabına üçüncü kişilerden edindiği alacakların belirli koşullarla vekâlet verene geçmesini ve bazı malvarlığı değerleri bakımından ayırma hakkını düzenlemektedir. İnançlı işlemlerde bu hükmün doğrudan veya kıyasen uygulanması, özellikle inanılanın kendi adına fakat inanan hesabına edindiği haklar bakımından önem taşımaktadır. Bununla birlikte inanılanın doğrudan inanandan devraldığı mallar bakımından TBK m.509’un kıyasen uygulanıp uygulanamayacağı öğretide tartışmalıdır. Bu nedenle inançlı işlemden kaynaklanan her uyuşmazlıkta inananın kendiliğinden ayni hak sahibi olduğu veya inanılanın bütün alacaklılarına karşı ayırma hakkını kullanabileceği kabul edilmemelidir (Doç.Dr.Ahmet Karakocalı, İnançlı İşlemlerin Türleri Işığında İnananın Korunması, s.11-12).
İnananın korunmasına yönelik bir diğer hukuki imkân, inanç konusu malın üçüncü kişilere devredilmesinin veya üzerinde yeni ayni haklar kurulmasının önlenmesi amacıyla ihtiyati tedbir talep edilmesidir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 389 ve devamı maddeleri uyarınca, mevcut durumda meydana gelebilecek değişiklik nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı veya imkânsız hâle geleceği ya da gecikme nedeniyle ciddi bir zararın doğacağı endişesinin bulunması hâlinde ihtiyati tedbir kararı verilebilmektedir. Özellikle inanç konusu taşınmazın mülkiyetinin geri devri istemiyle açılan davalarda, koşulları oluştuğu takdirde taşınmazın üçüncü kişilere devrinin önlenmesine yönelik tedbir talepleri önem taşımaktadır.
Bununla birlikte inançlı işlemden kaynaklanan her talebin ihtiyati tedbir yoluyla güvence altına alınması mümkün değildir. Özellikle uyuşmazlığın yalnızca para alacağı veya tazminat talebine dönüşmüş olması hâlinde, ihtiyati tedbir ile ihtiyati haciz kurumlarının farklı hukuki koşullara tabi olduğu dikkate alınmalıdır. İhtiyati haciz, İcra ve İflas Kanunu’nun 257 ve devamı maddelerinde düzenlenmiş olup para alacağının niteliği, muacceliyeti ve kanuni koşulların varlığına göre ayrıca değerlendirilmelidir.
X. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
İnançlı işlemler, Türk hukukunda bağımsız ve ayrıntılı bir kanuni düzenlemeye sahip olmamakla birlikte sözleşme özgürlüğü ilkesi kapsamında geçerliliği kabul edilen ve uygulamada önemli ekonomik ihtiyaçlara cevap veren hukuki işlemlerdir. Özellikle mülkiyetin teminat amacıyla devri, şirket paylarının belirli bir amaç doğrultusunda başkasına bırakılması ve malvarlığı değerlerinin yönetimi bakımından inançlı işlemlerden yararlanılmaktadır. Bununla birlikte inanılanın devredilen mal veya hak üzerinde gerçek hak sahibi hâline gelmesi, inananın ise kural olarak sözleşmesel geri verme hakkına sahip bulunması, taraflar arasındaki güven ilişkisinin bozulması hâlinde önemli uyuşmazlıklara yol açmaktadır.
Yargıtay içtihatları incelendiğinde, inançlı işlemin hukuki niteliğinin belirlenmesinde tarafların gerçek ve ortak iradelerinin esas alındığı, görünürde satış sözleşmesi yapılmış olmasının tek başına inançlı işlem iddiasını ortadan kaldırmadığı ve inanç sözleşmesinin mülkiyet devrinden sonra düzenlenmesinin de tek başına geçersizlik sebebi sayılmadığı görülmektedir. Özellikle Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 27.05.2021 Tarihli 2017/1829 Esas, 2021/635 Karar sayılı kararı ile Yargıtay 11.Hukuk Dairesi’nin 21.12.2022 Tarihli 2021/4009 Esas, 2022/9317 Karar sayılı kararı, inançlı işlemlerin ispatında yazılı belgelerin ve tarafların gerçek iradelerini ortaya koyan diğer delillerin önemini göstermektedir.
İnançlı işlemlerin ispatında 05.02.1947 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı temel önemini korumakla birlikte HMK m.202 ve 203 hükümlerinin uygulanması bakımından ortaya çıkan farklı yaklaşımlar, özellikle yakın akrabalar arasında gerçekleştirilen işlemlerde tanık delilinin kullanılabilirliği konusunda tartışmaların devam ettiğini göstermektedir. Bu nedenle inançlı işlemin geçerlilik koşulları ile ispat koşulları birbirinden ayrılmalı, senetle ispat zorunluluğunun istisnaları somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmelidir.
Teminat amacıyla gerçekleştirilen inançlı işlemlerde, teminat altına alınan borcun sona ermesi üzerine inanılanın geri verme yükümlülüğü önem kazanmaktadır. Borcun tamamen ifa edilmesine rağmen inanç konusu malın geri verilmemesi veya üçüncü kişiye devredilmesi, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluğu gündeme getirebilmektedir. Özellikle Yargıtay 1.Hukuk Dairesi’nin 11.05.2026 Tarihli 2025/1741 Esas, 2026/3836 Karar sayılı kararı, üçüncü kişiye yapılan devir nedeniyle aynen iadenin sağlanamadığı durumlarda inanç ilişkisinin taraflarına karşı tazminat talebinin değerlendirilebileceğini ortaya koymaktadır.
İnançlı işlemlerden kaynaklanan davalarda ayrıca tarafların karşılıklı edimlerinin yerine getirilip getirilmediği, geri verme borcunun muacceliyeti, üçüncü kişilerin kazanımlarının korunması, görevli mahkeme, zamanaşımı ve geçici hukuki koruma tedbirleri birlikte değerlendirilmelidir. İnanç konusu malın iadesi ile bu iadenin imkânsızlaşması nedeniyle doğan tazminat talebi, hukuki nitelikleri ve ispat koşulları bakımından birbirinden ayrılmalı; özellikle sözleşmede belirlenen mal değerinin kendiliğinden kesin ve bağımsız bir tazminat borcu oluşturduğu kabul edilmemelidir.
Sonuç olarak inançlı işlemler, mülkiyetin devri ile sözleşmesel sınırlamaların bir arada bulunduğu kendine özgü hukuki yapıları nedeniyle, yalnızca eşya hukuku veya borçlar hukuku hükümlerinden biriyle açıklanamayacak niteliktedir. Bu işlemlerden doğan uyuşmazlıkların çözümünde, tarafların gerçek iradeleri, devrin amacı, inanç sözleşmesinin içeriği, karşılıklı edimlerin ifası ve üçüncü kişilerin hukuki konumu birlikte ele alınmalıdır. Yargıtay içtihatlarının ortaya koyduğu temel yaklaşım da inançlı işlemlerin görünürdeki hukuki biçiminden ziyade gerçek sözleşmesel ilişkilerinin ve bu ilişkiden doğan yükümlülüklerin esas alınması gerektiği yönündedir.