Avukat Ali Mert Karakılçık
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 194. maddesi uyarınca eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça aile konutunu devredemez, aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz. Bu düzenleme, aile yaşamının sürdürüldüğü konutun eşlerden birinin tek taraflı tasarruflarıyla kaybedilmesini önlemeyi amaçlamaktadır. Aile konutu şerhi ise söz konusu korumanın tapu sicilinde görünür hâle gelmesini sağlayan hukuki bir araçtır.
Aile konutu şerhi kurucu değil, açıklayıcı niteliktedir. Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 30.03.2021 tarihli 2017/2-2809 Esas, 2021/367 Karar sayılı kararında, aile konutuna ilişkin hukuki korumanın tapuya şerh verilmesiyle değil, taşınmazın fiilen aile konutu niteliği taşımasıyla doğduğu kabul edilmiştir. Dolayısıyla tapu kaydında şerh bulunmaması, taşınmazın aile konutu olma niteliğini ortadan kaldırmamaktadır.
1- Birden Fazla Taşınmaza Aile Konutu Şerhi Konulabilir mi?
Aile konutu kural olarak eşlerin ortak yaşamlarını sürdürdükleri tek konuttur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 28.09.2011 tarihli 2011/2-447 Esas, 2011/556 Karar sayılı kararında, eşlerin birlikte kullandıkları birden fazla konut bulunsa dahi bunlardan yalnızca birinin aile konutu korumasından yararlanabileceği belirtilmiştir.
Bununla birlikte Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 12.02.2014 tarihli 2013/2-473 Esas, 2014/92 Karar sayılı kararında, Türk Medeni Kanunu’nda aile konutunun sayısal olarak sınırlandırılmadığı vurgulanmış; iş, eğitim, sağlık veya zorunlu yer değişiklikleri nedeniyle aile yaşamının birden fazla konutta yoğunlaşması hâlinde, istisnai olarak birden fazla taşınmazın aile konutu sayılabileceği kabul edilmiştir.
Ayrıca Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 07.12.2023 tarihli 2023/341 Esas, 2023/6025 Karar sayılı kararında, tapuda ayrı bağımsız bölümler olarak kayıtlı olmakla birlikte fiilen birleştirilerek tek konut şeklinde kullanılan iki taşınmaza da aile konutu şerhi konulmasına ilişkin karar onanmıştır. Bu kararlar birlikte değerlendirildiğinde, aile konutunun belirlenmesinde taşınmazların tapudaki sayısından ziyade ailenin fiilî yaşam biçimi ve taşınmazların kullanım amacı önem taşımaktadır.
2- Yazlık, Tarla, Arsa ve Bahçe Niteliğindeki Taşınmazlara Aile Konutu Şerhi Konulabilir mi?
Yazlık, bağ evi, yayla evi ve benzeri taşınmazların yalnızca tatil veya dinlenme amacıyla kullanılması, aile konutu sayılmaları için yeterli değildir. Bununla birlikte Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 12.02.2014 tarihli 2013/2-473 Esas, 2014/92 Karar sayılı kararında, yurt dışında yaşayan ailenin Türkiye’ye geldiğinde kullandığı tek konutun, diğer koşulların da gerçekleşmesi hâlinde aile konutu olarak kabul edilebileceği belirtilmiştir.
Taşınmazın tapuda tarla, arsa veya bahçe vasfıyla kayıtlı olması da tek başına aile konutu şerhine engel değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 12.02.2009 tarihli 2008/15766 Esas, 2009/2092 Karar sayılı kararında, tarla vasfındaki taşınmaz üzerinde bulunan ve aile konutu olarak kullanılan bağımsız bölüm yönünden şerh konulabileceği kabul edilmiştir.
Ancak aile konutu korumasının taşınmazın tamamını kapsaması zorunlu değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 16.05.2024 tarihli 2023/6751 Esas, 2024/3596 Karar sayılı kararında, taşınmaz üzerindeki ev ve bahçenin aile konutu kapsamında değerlendirilmesine karşılık fındıklık bölümünün bu kapsam dışında tutulmasına ilişkin karar onanmıştır.
Dolayısıyla taşınmazın tapudaki niteliğinden çok, üzerinde aile konutu olarak kullanılan bir yapının bulunup bulunmadığı ve bu kullanımın hangi alanları kapsadığı araştırılmalıdır.
3- Paylı Mülkiyette Aile Konutu Şerhi
Bir taşınmazın paylı mülkiyete tabi olması, aile konutu şerhi konulmasına engel değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 15.06.2011 tarihli 2010/21037 Esas, 2011/10623 Karar sayılı kararında, eşlerin taşınmaz üzerinde pay sahibi olmalarının, yasal önalım hakkının veya TMK’nın 223/2. maddesindeki tasarruf sınırlamasının aile konutu şerhine engel oluşturmadığı kabul edilmiştir. Bu nedenle eşlerden birinin veya her ikisinin pay sahibi olduğu taşınmazlarda da aile konutu korumasından yararlanılması mümkündür.
4- Aile Konutu Şerhinin İpotek, Haciz ve Cebri İcra Satışına Etkisi
Aile konutu şerhinin en önemli hukuki sonuçlarından biri, malik eşin diğer eşin açık rızası olmadan aile konutu üzerinde ipotek tesis etmesini veya taşınmazı devretmesini engellemesidir.
Bununla birlikte aile konutu şerhi, taşınmaz üzerinde haciz bulunmasına veya cebri icra işlemlerinin yürütülmesine kendiliğinden engel oluşturmaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 10.03.2014 tarihli 2013/21992 Esas, 2014/5225 Karar sayılı kararında, taşınmaz üzerinde haciz bulunmasının aile konutu şerhi konulmasına engel olmadığı açıkça belirtilmiştir. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin 21.03.2008 tarihli 2008/3330 Esas, 2008/5709 Karar sayılı kararında ise aile konutu şerhinin taşınmazın cebri icra yoluyla satışını engellemeyeceği kabul edilmiştir. Ancak burada önemli bir ayrım yapılmalıdır. Aile konutu şerhinin haczi engellememesi, diğer eşin açık rızası alınmadan tesis edilen ipoteğin mutlaka geçerli olduğu anlamına gelmez.
Nitekim Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 16.05.2024 tarihli 2023/6751 Esas, 2024/3596 Karar sayılı kararında, diğer eşin açık rızası alınmadan tesis edilen ipoteğin paraya çevrilmesi sonucunda banka adına yapılan tescilin iptaline ilişkin kararın kısmen kabul edilen bölümü onanmıştır. Bu çerçevede aile konutu şerhi, haciz ve cebri icra satışlarına karşı mutlak bir koruma sağlamamakla birlikte, eşin rızası alınmadan tesis edilen ipoteklerden kaynaklanan uyuşmazlıklarda önemli hukuki sonuçlar doğurabilmektedir. Ayrıca borçlu malik eşin İcra ve İflas Kanunu’nun 82/1-12. maddesi kapsamında meskeniyet şikâyetinde bulunma hakkı, aile konutu şerhinden ayrı olarak değerlendirilmelidir.
5- Aile Konutu Şerhinin Konulması ve Kaldırılması
TMK’nın 194/3. maddesi uyarınca aile konutu şerhi, tapu müdürlüğüne başvurularak talep edilebilir. Bunun için önceden mahkeme kararı alınması zorunlu değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 20.02.2024 tarihli 2023/6055 Esas, 2024/989 Karar sayılı kararında, tapu müdürlüğüne başvurularak elde edilebilecek aile konutu şerhi bakımından doğrudan dava açılmasında hukuki yarar bulunmadığı yönündeki karar onanmıştır. Bu nedenle uygulamada öncelikle tapu müdürlüğüne başvurulması, talebin reddedilmesi veya uyuşmazlık çıkması hâlinde yargısal yollara başvurulması önem taşımaktadır. Öte yandan aile konutu niteliği taşımayan veya bu niteliğini sonradan kaybeden taşınmazlar üzerindeki şerhlerin kaldırılması mümkündür. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 05.07.2012 tarihli 2011/20323 Esas, 2012/18869 Karar sayılı kararında, eşlerin ortak iradesiyle aile konutu olarak belirlenmeyen ve fiilen yazlık olarak kullanılan taşınmaz üzerindeki aile konutu şerhinin kaldırılması gerektiği kabul edilmiştir. Dolayısıyla aile konutu şerhinin tapuda bulunması, taşınmazın her koşulda aile konutu olarak kabul edilmesini gerektirmez. Şerhin hukuki dayanağı olan fiilî kullanım koşullarının mevcut olması gerekir.
Sonuç olarak; Yargıtay kararları birlikte değerlendirildiğinde, aile konutu şerhinin uygulanmasında belirleyici ölçütün taşınmazın tapudaki niteliği veya malikinin kimliği değil, eşlerin ortak yaşamlarına fiilen özgülenmiş olması olduğu görülmektedir. Aile konutu kural olarak tek olmakla birlikte, istisnai durumlarda birden fazla taşınmazın aile konutu niteliği taşıması mümkündür. Tapuda tarla, arsa veya bahçe olarak kayıtlı taşınmazlar ile paylı mülkiyete tabi taşınmazlar da gerekli koşulların bulunması hâlinde bu korumadan yararlanabilir. Bununla birlikte aile konutu şerhinin hukuki etkisi sınırsız değildir. Şerh, eşin rızası olmadan gerçekleştirilen iradi tasarruflara karşı koruma sağlarken, taşınmazın haczedilmesini veya cebri icra yoluyla satılmasını tek başına engellememektedir. Sonuç olarak aile konutu şerhi, taşınmazı her türlü hukuki işlemden koruyan mutlak bir tasarruf yasağı değil, evlilik birliğinin ve aile yaşamının korunmasını amaçlayan özel bir hukuki güvencedir. Bu güvencenin kapsamı her somut olayda taşınmazın kullanım biçimi, eşlerin iradesi, mevcut takyidatlar ve uyuşmazlığın niteliği dikkate alınarak belirlenmelidir.