Avukat Ali Mert Karakılçık
Fabrikalarda bulunan üretim makinelerinin icra takibi kapsamında bağımsız olarak haczedilip haczedilemeyeceği, öncelikle makinelerin hukuki niteliğine ve taşınmaz üzerinde ipotek bulunup bulunmadığına bağlıdır. Bu konuda 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 684, 686 ve 862. maddeleri ile 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 83/c, 85 ve 88. maddeleri birlikte değerlendirilmelidir.
Türk Medeni Kanunu’nun 684. maddesine göre bütünleyici parça (mütemmim cüz), asıl şeyin temel unsurunu oluşturan ve asıl şeye zarar verilmeden veya yapısı değiştirilmeden ondan ayrılamayan parçadır. Bütünleyici parçalar, taşınmaz üzerinde ipotek bulunup bulunmadığına bakılmaksızın taşınmazdan bağımsız olarak haczedilemez ve satılamaz.
Buna karşılık Türk Medeni Kanunu’nun 686. maddesinde düzenlenen eklenti (teferruat), taşınmazın işletilmesi, korunması veya ondan yararlanılması amacıyla sürekli olarak özgülenen taşınır mallardır. Eklenti niteliğindeki makineler, taşınmazın üretim faaliyetleri için zorunlu olsalar dahi taşınır mal niteliğini korurlar.
Dolayısıyla bir makinenin fabrikada sürekli kullanılması, üretimin devamlılığı için gerekli olması veya zemine sabitlenmiş bulunması tek başına bütünleyici parça sayılması için yeterli değildir. Makinenin taşınmazla fiziksel bağlantısı, sökülmesinin yapısal sonuçları ve yerel âdetlere göre taşınmazın temel unsuru olup olmadığı birlikte değerlendirilmelidir.
Eklentilerin Tapu Kütüğüne Eklenti Olarak Kaydedilmesinin Hacze Etkisi
Türk Medeni Kanunu’nun 1012. maddesi ve Tapu Sicili Tüzüğü’nün 53. maddesi uyarınca fabrika makineleri, taşınmaz malikinin yazılı talebi üzerine tapu kütüğünün beyanlar sütununa eklenti olarak kaydedilebilir. Ancak bu kayıt, makinelerin hukuki niteliğini değiştirmediği gibi kendiliğinden haczedilmezlik hakkı da doğurmaz.
Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 22.10.2019 tarihli, 2016/914 Esas ve 2019/1099 Karar sayılı kararında, tapu kütüğünün beyanlar sütunundaki eklenti kaydının yalnızca aksi ispatlanabilir bir karine oluşturduğu kabul edilmiştir. Dolayısıyla tapuya eklenti olarak kaydedilmiş bir makinenin gerçekten Türk Medeni Kanunu’nun 686. maddesi anlamında eklenti niteliği taşıyıp taşımadığı ayrıca araştırılmalıdır.
Tapu kütüğüne eklenti kaydı yapılması, üzerinde ipotek bulunmayan fabrika taşınmazındaki makinelerin bağımsız olarak haczedilmesini engellemez. Buna karşılık makinelerin bütünleyici parça niteliğinde olduğu ispatlanırsa ipotek bulunmasa dahi bağımsız haciz mümkün değildir.
İpoteksiz Taşınmazlarda Eklentilerin Bağımsız Haczi
İcra ve İflas Kanunu’nun 83/c maddesi, taşınmaz rehni kapsamında bulunan eklentilerin taşınmazdan ayrı haczedilmesini yasaklamaktadır. Bu düzenlemenin uygulanabilmesi bakımından taşınmaz rehni belirleyici öneme sahiptir.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin 29.05.2024 tarihli, 2024/291 Esas ve 2024/5542 Karar sayılı kararında, asıl taşınmaz üzerinde rehin bulunmadıkça eklentinin bağımsız hukuki varlığını koruyacağı ve ayrı hacze konu edilebileceği kabul edilmiştir.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin 16.09.2024 tarihli, 2024/1670 Esas ve 2024/7232 Karar sayılı kararında ise taşınmaz üzerindeki ipoteğin kapsamı değerlendirilerek fabrika içerisindeki menkullerin ipotek kapsamında bulunmadığı sonucuna ulaşılmış ve haczedilmezlik şikâyetinin kabulü hukuka aykırı bulunmuştur.
Bu yaklaşım, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 22.10.2019 tarihli, 2016/914 Esas ve 2019/1099 Karar sayılı kararıyla da uyumludur. Hukuk Genel Kurulu, eklentinin kural olarak asıl şeyden ayrı haczedilebileceğini, ancak taşınmaz üzerinde ipotek bulunması hâlinde Türk Medeni Kanunu’nun 862. maddesi gereğince ayrı haczin mümkün olmayacağını belirtmiştir.
İpotekli Taşınmazlarda Eklentilerin Haczi
Türk Medeni Kanunu’nun 862. maddesine göre taşınmaz rehni, taşınmazın bütünleyici parçalarını ve eklentilerini de kapsamaktadır. İcra ve İflas Kanunu’nun 83/c maddesi ise ipotek akit tablosunda sayılı bulunan eklentilerin taşınmazdan ayrı haczedilmesini yasaklamaktadır.
Yargıtay’ın özellikle yakın tarihli kararlarında, makinelerin ipotek akit tablosunda açıkça gösterilmemiş olmasının tek başına ayrı hacze izin vermeyeceği, Türk Medeni Kanunu’nun 862. maddesi gereğince gerçek eklentilerin de rehin kapsamında değerlendirileceği kabul edilmektedir.
Bu nedenle ipotekli fabrika taşınmazında bulunan makinelerin başka bir alacaklı tarafından bağımsız olarak haczedilmesi hâlinde, makinelerin gerçekten eklenti niteliği taşıyıp taşımadığı belirlenmeli ve ipotek hakkının kapsamı gözetilmelidir.
Bununla birlikte, İİK m. 83/c’nin lafzındaki ipotek akit tablosunda sayılma koşuluna ağırlık veren daha eski kararlar da bulunmaktadır. Bu farklılık, ipotekli taşınmazlarda her makinenin otomatik olarak haczedilemez kabul edilmesini engelleyen önemli bir hukuki tartışmadır.
Eklentilerin Yerinden Sökülerek Muhafaza Altına Alınması
İcra ve İflas Kanunu’nun 88. maddesi uyarınca, hukuka uygun şekilde haczedilen taşınır malların muhafaza masrafları alacaklı tarafından karşılanmak suretiyle muhafaza altına alınması mümkündür. Alacaklının muvafakati bulunmadıkça haczedilen makinelerin borçluya yediemin olarak bırakılması zorunlu değildir.
Bununla birlikte İcra ve İflas Kanunu’nun 85. maddesi gereğince icra müdürlüğü, alacaklı ile borçlunun menfaatlerini mümkün olduğu ölçüde dengelemek ve alacağı aşan hacizlerden kaçınmak zorundadır.
Bu nedenle makinelerin sökülmesi sonucunda fabrikanın üretiminin durması, taşınmaza zarar verilmesi veya alacak miktarıyla ölçüsüz bir ekonomik kayıp ortaya çıkması ihtimali, somut olayın koşullarına göre şikâyet sebebi oluşturabilir. Ancak üretimin duracak olması, tek başına bütün eklenti makinelerinin muhafazasını yasaklayan mutlak bir kural değildir.
Özellikle makinelerin bütünleyici parça niteliğinde bulunması hâlinde taşınmazdan bağımsız haciz ve söküm mümkün olmayacaktır.
İlgili Yargıtay İçtihatlarının Değerlendirilmesi
Eklentinin Bağımsız Haczedilebilirliği
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin 25.06.2013 tarihli, 2013/14978 Esas ve 2013/23863 Karar sayılı kararı başta olmak üzere, Dairenin 2011/9250 E., 2011/26782 K.; 2006/20419 E., 2006/23732 K.; 2012/23267 E., 2013/238 K. ve 2015/2232 E., 2015/13575 K. sayılı kararlarında, bütünleyici parçaların taşınmazdan bağımsız haczedilemeyeceği, buna karşılık eklentilerin kural olarak ayrı hacze konu olabileceği kabul edilmiştir. Eklentilerin bağımsız haczinin yasaklanabilmesi için İİK m. 83/c kapsamında taşınmaz rehni ve eklentinin hukuki niteliği birlikte değerlendirilmelidir.
İpotekli Taşınmazların Eklentilerinin Haczi
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin 06.03.2023 tarihli, 2022/8459 Esas ve 2023/1405 Karar sayılı kararı ile 21.02.2023 tarihli, 2022/8206 Esas ve 2023/995 Karar sayılı kararlarında, ipotekli taşınmazın eklentilerinin ipotek akit tablosunda açıkça gösterilmese dahi taşınmazdan ayrı haczedilemeyeceği vurgulanmıştır. Aynı yaklaşım Dairenin 2009/2183 E., 2009/3846 K.; 2010/25528 E., 2011/5982 K.; 2014/20875 E., 2014/28025 K.; 2014/20877 E., 2014/28024 K.; 2010/21314 E., 2011/1558 K.; 2015/11450 E., 2015/23475 K.; 2014/11179 E., 2014/12934 K.; 2011/4409 E., 2011/19746 K.; 2013/5502 E., 2013/14337 K. ve 2015/19065 E., 2015/22139 K. sayılı kararlarında da ele alınmıştır. Buna karşılık Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 16.06.2015 tarihli, 2015/1894 Esas ve 2015/13288 Karar sayılı kararında, ipotek akit tablosunda gösterilmeyen makinelerin ipotek kapsamında değerlendirilemeyeceği yönünde daha dar bir yorum benimsenmiştir.
Bütünleyici Parça ve Eklenti Niteliğinin Belirlenmesi
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi’nin 15.05.2024 tarihli, 2024/2507 Esas ve 2024/4824 Karar sayılı kararı başta olmak üzere, Dairenin 2009/18447 E., 2009/26719 K.; 2008/3790 E., 2008/6896 K.; 2010/23771 E., 2011/4198 K.; 2025/654 E., 2025/3243 K.; 2007/23799 E., 2008/2046 K.; 2016/9295 E., 2017/1905 K. ve 2018/1536 E., 2018/12807 K. sayılı kararlarında, makinelerin bütünleyici parça veya eklenti niteliğinin yalnızca kullanım amacına göre değil, taşınmazla fiziksel bağlantısı, sökülebilirliği ve üretim faaliyetindeki işlevi dikkate alınarak belirlenmesi gerektiği ortaya konulmuştur. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 2013/14405 E., 2014/2469 K. ve 2013/22390 E., 2014/18577 K.; Yargıtay 14. Hukuk Dairesi’nin 2014/12691 E., 2015/3040 K. ile Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 2025/3758 E., 2026/2569 K. sayılı kararlarında da somut olayın özelliklerine göre teknik inceleme yapılmasının önemi vurgulanmıştır.
Sonuç olarak Yargıtay içtihatlarında belirleyici olan husus, taşınırın tapuya eklenti olarak kaydedilmiş olması değil, gerçek hukuki niteliği ve taşınmaz üzerindeki rehin hakkının kapsamıdır. Bütünleyici parçalar taşınmazdan bağımsız haczedilemezken, eklentilerin bağımsız haczi kural olarak mümkün olup ipotek kapsamına giren eklentiler bakımından İİK m. 83/c ve TMK m. 862 hükümleri uygulanmaktadır.
Sonuç ve Değerlendirme; Fabrika makinelerinin tapu kütüğünün beyanlar sütununa eklenti olarak kaydedilmesi, bu makinelerin haczedilmesini kendiliğinden engellememektedir. Makinelerin bağımsız haczedilebilirliği bakımından temel ayrım, bunların bütünleyici parça veya eklenti niteliğinde olması ve taşınmaz üzerinde ipotek bulunup bulunmamasıdır. İpoteksiz fabrikalarda eklenti niteliğindeki makineler kural olarak bağımsız şekilde haczedilebilir ve kanuni şartlar çerçevesinde muhafaza altına alınabilir. İpotekli fabrikalarda ise rehin kapsamındaki eklentilerin bağımsız haczi, Türk Medeni Kanunu’nun 862. maddesi ve İcra ve İflas Kanunu’nun 83/c maddesi kapsamında hukuki engellerle karşılaşmaktadır. Bütünleyici parçalar ise ipotekten bağımsız olarak taşınmazdan ayrı haczedilemez. Bu nedenle uyuşmazlıklarda makinelerin yalnızca tapuya eklenti olarak kaydedilmesiyle yetinilmemeli; her makinenin mülkiyeti, fabrika taşınmazıyla bağlantısı, bütünleyici parça niteliği ve mevcut ipoteklerin kapsamı ayrı ayrı incelenmelidir.