Avukat Ali Mert Karakılçık
ÖZ
Hakaret suçunda cezai sorumluluk yalnızca sözlerin onur, şeref ve saygınlığı rencide etmeye elverişliliğine değil, belirli veya belirlenebilir bir kişiye yönelmiş bulunmasına da bağlıdır. Bu çalışmada TCK.m.126 kapsamında matufiyetin hukuki ölçütü, örtülü isnatların değerlendirilmesi, muhatabın belirsizliği ve ceza muhakemesinde ispat sorunları doktrin ve Yargıtay uygulaması ışığında ele alınmaktadır. İsnadın doğruluğunun ispatı ve özel tahrik hükümleriyle matufiyet arasındaki ayrım ayrıca incelenmektedir.
Anahtar Kelimeler: Hakaret, matufiyet, belirlenebilir mağdur, TCK m.126, ispat, şüpheden sanık yararlanır.
GİRİŞ
Hakaret suçunun uygulanmasında en temel sorunlardan biri, cezalandırılması istenen sözlerin hangi kişiye yöneldiğinin saptanmasıdır. Bir açıklamanın sert, rahatsız edici veya incitici olması, o açıklamanın her durumda hakaret suçunu oluşturduğu anlamına gelmez. TCK m.125 kapsamında somut fiil veya olgu isnadı ya da sövme niteliğinde bir davranışın varlığı yanında, davranışın belirli veya belirlenebilir bir kişiye yönelmiş olması da gerekir. Bu ikinci mesele, uygulamada matufiyet kavramıyla karşılanmaktadır.
Özellikle sosyal medya paylaşımlarında, kurumlara yönelik açıklamalarda ve isim verilmeden yapılan eleştirilerde, açıklamanın muhatabını tespit etme güçlüğü belirginleşmektedir. Şikâyetçinin sözleri üzerine alınması ile failin açıklamasının objektif olarak o kişiye yönelmiş olması birbirinden ayrılmalıdır. Aksi hâlde öznel incinme duygusu, ceza normunun aradığı mağdur unsurunun yerine geçirilmiş olur. Bunun karşısında, failin isim belirtmemesi de hedef alınan kişinin somut bağlamda açıkça anlaşılması hâlinde cezai sorumluluğu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
HAKARET SUÇUNUN KORUDUĞU DEĞER VE MAĞDURUN TESPİTİ
TCK.m.125, bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut fiil veya olgu isnat edilmesini yahut sövmek suretiyle bu değerlere saldırılmasını düzenlemektedir. Doktrinde de şerefin, kişinin kendi değeri hakkındaki düşüncesiyle ilgili sübjektif yansıması ile toplumdaki itibarına ilişkin objektif yansıması birbirinden ayrılmakta; sözlerin aşağılayıcı niteliğinin somut olayın koşulları ve objektif anlamı dikkate alınarak belirlenmesi gerektiği ifade edilmektedir. (Okuyucu Ergün, Güneş, Genel Hakaret Suçlarında İsnadın İspatı, Jurix, s.2).
Mağdurun belirlenmesi ile şikâyetçinin kimliğinin tespiti aynı şey değildir. Bir kimsenin şikâyet başvurusunda bulunması, sözlerin mutlaka kendisine yöneldiğinin delili sayılamaz. İfadenin kullanıldığı ortam, önceki tartışmalar, muhatap çevresi ve ayırt edici nitelikler birlikte incelenmelidir. Bununla birlikte bir kişinin ismen belirtilmemesi, görev, unvan, takma ad veya olayla bağlantılı somut bilgilerden açıkça anlaşılabildiği hâllerde matufiyetin kabulüne engel değildir.
TCK.m.126 KAPSAMINDA MATUFİYETİN ÖLÇÜTÜ
TCK.m.126 uyarınca mağdurun ismi açıkça belirtilmemiş veya isnat üstü kapalı biçimde gerçekleştirilmiş olsa bile, sözlerin niteliğinde ve mağdurun şahsına yönelik bulunduğunda duraksamaya yer yoksa isim belirtilmiş ve hakaret açıklanmış sayılır. Maddenin gerekçesi de mağdurun belli veya belirlenmesinin olanaklı bulunmasını zorunlu görmektedir. Kanunun aradığı husus isim telaffuzu değil, hedef alınan kişinin kim olduğunun somut koşullardan tereddütsüz anlaşılabilmesidir.
Bu sebeple matufiyet incelemesi tek bir kelimeye indirgenemez. İfadenin tamamı, kullanıldığı zaman ve yer, ilgili kişiler arasındaki ilişki, sözlerin öncesi ve sonrası ile paylaşımın hedef kitlesi birlikte ele alınmalıdır. Meslek, fiziksel özellik, rumuz veya unvan gibi göstergeler ancak somut olayda ayırt edici oldukları ölçüde anlam taşır. Birden çok kişiye aynı derecede uyabilecek genel niteliklerin sıralanması, tek başına duraksamasız bir belirleme sağlamaz.
Belirsiz ve geniş bir topluluğa yöneltilen sözlerde topluluğun herhangi bir üyesinin kendisini hedef alınmış sayması yeterli değildir. Bununla beraber somut olayda açıkça tanımlanabilen ve üyeleri belirli bir topluluğun bütününe yönelen sözlerde farklı değerlendirme mümkün olabilir. Bu nedenle ne “isim yoksa suç yoktur” ne de “gruptaki herkes kendiliğinden mağdurdur” biçimindeki kategorik yaklaşımlar isabetlidir.
DOKTRİN VE YARGITAY UYGULAMASI
Doktrinde de hakaret suçlarında matufiyetin, başka bir ifadeyle mağdurun ve muhatabın tespitinin, suçun varlığı bakımından temel meselelerden biri olduğu; ifadeler hakaret niteliği taşısa dahi kimi hedef aldıkları belirlenemiyorsa hakaret suçundan söz edilemeyeceği kabul edilmektedir. Bu görüş, TCK.m.126’nın kişiye yönelme şartının, hakaretin içeriğinden ayrı olarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır (Yurtcan, Erdener, Yargıtay Kararları Işığında Hakaret Suçları, Güncellenmiş 2.Baskı, Türkiye Barolar Birliği Yayınları).
Yargıtay 2.Ceza Dairesi’nin 27.05.2013 Tarihli 2011/27554 Esas 2013/13500 Karar sayılı kararında; “…Gıyabında hakaret edildiği iddia edilen vali, hakim ve savcının kim oldukları belli olmadığı gibi, herhangi bir şikayetin de söz konusu olmadığı, müştekisi belli olmayan hallerde görevliye hakaretten sözedilemeyeceği, 5237 sayılı TCK’nun 126. maddesine göre hakaret edilen kişilerin kimler olduğunun anlaşılamaması ve sanığın rastgele söylediği sözlerin muhatabının belli olmaması karşısında sanığın atılı suçtan beraati yerine yazılı şekilde mahkumiyetine karar verilmesi, bozmayı gerektirmiş…” şeklinde hüküm tesis edilmiştir. Bu karar, hakaret niteliğinde olduğu ileri sürülen sözlerin belirli kişilere yöneldiğinin ayrıca ortaya konulması gerektiğini göstermektedir.
Yargıtay 18.Ceza Dairesi’nin 07.12.2015 Tarihli 2015/10451 Esas 2015/12785 Karar sayılı kararında ise; “…Cumhuriyet savcısı, şüphelinin Twitterda yazmış olduğu yazılarda doğrudan doğruya Çarşamba Ağır Ceza Mahkemesi heyetini kastettiğinin anlaşılamadığı ve yazılarla heyete hakaret edildiğine ilişkin illiyet bağı bulunmadığı gerekçesiyle takipsizlik kararı vermiş, dolayısıyla TCK’nın 126. maddesi uyarınca, sözlerin niteliğinde ve müştekilerin şahsına yönelik bulunduğunda duraksanmayacak bir durum olmadığı kanaatine varmıştır. Aynı kanaate varan itiraz mercii de itirazın reddine karar vermiştir. Bu itibarla dosya kapsamından şüphelinin suça konu yazılarındaki somut fiil isnadının müştekilere yönelik olduğunda duraksanmayacak bir durum olmadığı gerekçesiyle verilen takipsizlik kararında bir isabetsizlik bulunmadığından, mercii kararı hukuka uygun görülmekle talebin reddi gerekmiştir…” şeklinde hüküm tesis edilmiştir. Burada da sözlerin somut müştekilere yöneldiğinin belirlenebilirliği esas alınmıştır.
Anılan kararlar her isimsiz ifadenin suç dışında kalacağı biçiminde genelleştirilmemelidir. Tam tersine değerlendirme, somut olayda sözlerin hangi kişiye yöneldiğini gösteren delillerin bulunup bulunmadığına dayanmalıdır. Bu iki kararın künyeleri ve aktarılan içerikleri bu çalışma için kullanıcı tarafından sağlanmış; kararların tam metinleri bağımsız biçimde doğrulanamamıştır. Yayımdan önce karar asıllarıyla karşılaştırılması gerekmektedir.
MATUFİYETİN İSPATI VE ŞÜPHEDEN SANIK YARARLANIR İLKESİ
Ceza mahkûmiyeti varsayımlara veya yüksek olasılığa değil, hukuka uygun delillerle ulaşılan ve makul kuşkuyu ortadan kaldıran ispata dayanmalıdır. Bu ilke yalnızca sözlerin söylenip söylenmediğine değil, sözlerin kime yöneldiğine de uygulanır. Sözlerin birden fazla olası muhatabı bulunuyor ve deliller bunlardan hangisinin hedef alındığını ayırt etmeye elvermiyorsa belirsizlik sanığın aleyhine yorumlanamaz.
Matufiyetin ispatında paylaşımın bütünlüğü, tarih ve saat bilgileri, önceki ve sonraki açıklamalar, muhatapların konumu ve ayırt edici işaretler incelenmelidir. Mahkeme yalnızca şikâyetçinin sözleri kendisine yönelmiş saymasını yeterli görmemeli; ifadenin objektif bağlamından hareketle hedefin nasıl belirlendiğini kararında açıklamalıdır. Alternatif muhatap ihtimallerinin neden dışlandığı gösterilmeden kurulan mahkûmiyet, TCK.m.126’daki duraksamasız belirlenebilirlik ölçütünü zayıflatır.
Matufiyetin hiç bulunmaması ile mevcut delillerle ispat edilememesi kavramsal olarak farklıdır. İlk durumda ifadenin belirli veya belirlenebilir bir kişiye yönelmediği anlaşılır; ikinci durumda yönelme ihtimali bulunsa da bunun mahkûmiyete yeterli kesinlikte kanıtlanamadığı kabul edilir. Her iki durumda da mahkûmiyet kurulamayabilir; fakat gerekçenin hangi nedenle oluştuğu açıkça belirtilmelidir.
MATUFİYETİN İSNADIN İSPATI VE ÖZEL TAHRİKTEN AYRILMASI
Matufiyet, TCK m.127’deki isnadın doğruluğunun ispatıyla karıştırılmamalıdır. Birincisi sözlerin hangi kişiye yöneldiğini, ikincisi belirli koşullarda somut fiil veya olgu isnadının doğruluğunun ceza sorumluluğuna etkisini konu alır. Doktrinde de isnadın ispatının somut olgu veya fiile ilişkin olduğu, salt sövme niteliğindeki değer yargılarının aynı biçimde ispat konusu yapılamayacağı belirtilmekte; ayrıca Anayasa m.39 ile TCK m.127 arasındaki düzenleme farklılıklarına dikkat çekilmektedir (Okuyucu Ergün, Güneş, Genel Hakaret Suçlarında İsnadın İspatı, Jurix, s.3–6).
Doktrinde, TCK.m.129 kapsamında haksız fiile tepki, kasten yaralamaya tepki ve karşılıklı hakaret hâllerinde fiillerin kimler arasında gerçekleştiğinin ve aralarındaki nedensellik bağının belirlenmesinin önemi vurgulanmaktadır. Bu hususlar somut olayın bağlamına dikkat çekmekle birlikte TCK m.126’nın matufiyet ölçütüyle aynı mesele değildir. Önce sözlerin belirli bir kişiye yönelip yönelmediği ve suçun unsurları incelenmeli, ardından koşulları varsa özel tahrik hükümleri değerlendirilmelidir (Garipoğlu Özen, Yeşim, Yargıtay Kararları Işığında Hakaret Suçlarında Özel Tahrik Halleri (TCK m.129), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 70(3), 2021, s.1140–1141).
Şikâyetin bölünmezliği ilkesi de ayrı bir hukuki sorundur. Şikâyetin fiile bağlı niteliği, aynı fiile iştirak eden failler bakımından şikâyetin etkisine ilişkindir. Matufiyet ise hakaret teşkil ettiği ileri sürülen açıklamanın mağdurunu belirler. Bu sebeple şikâyetçinin başvurusu, açıklamanın kendisine yöneldiğinin ayrıca ispat edilmesi gereğini ortadan kaldırmaz.
SONUÇ
Hakaret suçunda matufiyet, biçimsel bir isim belirtme zorunluluğu değil, cezalandırılan sözün belirli veya belirlenebilir kişinin onur, şeref ve saygınlığına yöneldiğinin saptanması gereğidir. TCK.m.126’nın duraksamaya yer bırakmama ölçütü, üstü kapalı isnatların da cezalandırılabilmesine imkân tanırken belirsiz muhataplar üzerinden varsayıma dayalı mahkûmiyet kurulmasını önleyen önemli bir güvencedir. Bu nedenle ifadelerin tam içeriği ve objektif anlamı ortaya konulmalı, ardından somut bağlamdan hareketle mağdurun kimliğinin tereddütsüz belirlenip belirlenemediği araştırılmalıdır. Şikâyetçinin öznel kanaati bu araştırmanın yerine geçirilemeyeceği gibi, mağdurun adının geçmemesi de tek başına suçun oluşmadığını göstermez. Ceza hukuku bakımından belirleyici olan, kişiye yönelişin somut delillerle ve mahkûmiyet için gerekli kesinlikte ortaya konulmasıdır.